ارزیابی دریافت غذایی

شاخص تغذیه سالم HEI-2020: اجزا، جدول امتیازدهی و محاسبه از FFQ

شاخص تغذیه سالم (HEI-2020) کیفیت رژیم را با ۱۳ جزء و در مجموع ۱۰۰ امتیاز می‌سنجد و برای بیشتر اجزا مقدار مصرف را به ازای هر ۱۰۰۰ کیلوکالری امتیاز می‌دهد. اجزا و استانداردهای آن دقیقاً همان HEI-2015 است؛ در ادامه جدول کامل، فرمول و یک محاسبه عددی را می‌بینید.

زمان مطالعه: ۷ دقیقهبه‌روزرسانی:

محمدرضا علی‌اکبری

نوشته کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

فلفل‌های رنگی، بادمجان، گوجه‌فرنگی و پیازچه روی برگ‌های کاهو.
jorgegdphoto.com / Wikimedia Commons، CC BY-SA 4.0

شاخص تغذیه سالم چیست؟

شاخص تغذیه سالم (Healthy Eating Index) یک شاخص پیشینی کیفیت رژیم است که میزان هم‌خوانی رژیم با راهنمای غذایی آمریکایی‌ها (DGA) را نشان می‌دهد. نسخه HEI-2020 با DGA ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ هماهنگ است و برای افراد ۲ سال و بالاتر به کار می‌رود؛ برای کودکان ۱۲ تا ۲۳ ماهه نسخه جداگانه‌ای به نام HEI-Toddlers-2020 ساخته شده است. برخلاف الگوهای پسینی که با تحلیل عاملی به دست می‌آیند، اجزا و نقطه‌های برش HEI از قبل تعریف شده‌اند؛ تفاوت این دو رویکرد را در الگوهای غذایی در پژوهش تغذیه توضیح داده‌ایم.

ویژگی اصلی HEI چگالی‌محور بودن آن است: به جز اسیدهای چرب، هر جزء نسبت به انرژی سنجیده می‌شود (به ازای ۱۰۰۰ کیلوکالری یا درصد انرژی). به همین دلیل کیفیت رژیم از کمیت آن جدا می‌شود و فرد کم‌خور و پرخور با یک الگوی غذایی، امتیاز مشابه می‌گیرند. این کار نوعی تعدیل انرژی به روش چگالی است.

اجزای HEI-2020 و استانداردهای امتیازدهی

اجزا دو دسته‌اند. ۹ جزء «کفایت» که مصرف بیشتر امتیاز بیشتری می‌گیرد و ۴ جزء «اعتدال» که مصرف کمتر امتیاز بیشتری دارد. واحدها معادل‌های USDA هستند: پیمانه-معادل (cup-eq) برای میوه، سبزی و لبنیات و اونس-معادل (oz-eq) برای غلات و منابع پروتئین.

جزء

حداکثر امتیاز

استاندارد امتیاز کامل

استاندارد امتیاز صفر

میوه کل

۵

≥ ۰٫۸ پیمانه-معادل در ۱۰۰۰ کیلوکالری

بدون میوه

میوه کامل (بدون آب‌میوه)

۵

≥ ۰٫۴ پیمانه-معادل در ۱۰۰۰ کیلوکالری

بدون میوه کامل

سبزی کل

۵

≥ ۱٫۱ پیمانه-معادل در ۱۰۰۰ کیلوکالری

بدون سبزی

سبزی سبز تیره و حبوبات

۵

≥ ۰٫۲ پیمانه-معادل در ۱۰۰۰ کیلوکالری

هیچ‌کدام

غلات کامل

۱۰

≥ ۱٫۵ اونس-معادل در ۱۰۰۰ کیلوکالری

بدون غلات کامل

لبنیات

۱۰

≥ ۱٫۳ پیمانه-معادل در ۱۰۰۰ کیلوکالری

بدون لبنیات

کل منابع پروتئین

۵

≥ ۲٫۵ اونس-معادل در ۱۰۰۰ کیلوکالری

بدون منبع پروتئین

غذای دریایی و پروتئین گیاهی

۵

≥ ۰٫۸ اونس-معادل در ۱۰۰۰ کیلوکالری

هیچ‌کدام

اسیدهای چرب (PUFA+MUFA)/SFA

۱۰

≥ ۲٫۵

≤ ۱٫۲

غلات تصفیه‌شده

۱۰

≤ ۱٫۸ اونس-معادل در ۱۰۰۰ کیلوکالری

≥ ۴٫۳ اونس-معادل

سدیم

۱۰

≤ ۱٫۱ گرم در ۱۰۰۰ کیلوکالری

≥ ۲٫۰ گرم

قند افزوده

۱۰

≤ ۶٫۵٪ انرژی

≥ ۲۶٪ انرژی

چربی اشباع

۱۰

≤ ۸٪ انرژی

≥ ۱۶٪ انرژی

جمع حداکثر امتیازها ۱۰۰ است. از HEI-2015 به بعد حبوبات در هر چهار جزء سبزی کل، سبزی سبز تیره و حبوبات، کل منابع پروتئین و غذای دریایی و پروتئین گیاهی شمرده می‌شوند؛ در HEI-2010 حبوبات با یک الگوریتم فقط به یکی از دو گروه سبزی یا پروتئین داده می‌شد.

فرمول امتیازدهی تناسبی

مقدارهای میان استاندارد صفر و استاندارد کامل به‌صورت خطی امتیاز می‌گیرند. سه حالت دارید:

  • اجزای کفایت (به جز اسیدهای چرب): امتیاز = حداکثر امتیاز × (چگالی ÷ استاندارد کامل)، و اگر چگالی از استاندارد بیشتر شد، همان حداکثر امتیاز. یعنی نصف استاندارد، نصف امتیاز.

  • اسیدهای چرب: امتیاز = ۱۰ × (نسبت − ۱٫۲) ÷ (۲٫۵ − ۱٫۲)، با سقف ۱۰ و کف صفر.

  • اجزای اعتدال: امتیاز = ۱۰ × (استاندارد صفر − چگالی) ÷ (استاندارد صفر − استاندارد کامل)، با سقف ۱۰ و کف صفر.

چگالی هر جزء با تقسیم مقدار روزانه بر (انرژی ÷ ۱۰۰۰) به دست می‌آید. برای قند افزوده و چربی اشباع، درصد انرژی را حساب کنید: گرم چربی اشباع × ۹ و گرم قند افزوده × ۴، تقسیم بر انرژی کل، ضرب در ۱۰۰.

HEI-2020 با HEI-2015 چه فرقی دارد؟

از نظر محاسبه هیچ فرقی ندارد. شمس‌وایت و همکاران (۲۰۲۳) گزارش کرده‌اند که ۱۳ جزء و همه استانداردهای HEI-2020 با HEI-2015 یکسان است و تغییر نام فقط برای نشان دادن هم‌خوانی با DGA ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ بوده است. پس اگر مقاله‌ای HEI-2015 را گزارش کرده، با HEI-2020 شما مستقیماً قابل مقایسه است.

تفاوت واقعی میان HEI-2015 و HEI-2010 است: جزء «کالری‌های خالی» با ۲۰ امتیاز حذف شد و به دو جزء ۱۰ امتیازی قند افزوده و چربی اشباع تقسیم شد، تعداد اجزا از ۱۲ به ۱۳ رسید و قاعده حبوبات تغییر کرد. اگر پایان‌نامه‌ای قدیمی با HEI-2010 را مرجع گرفته‌اید، این تفاوت را در بحث ذکر کنید.

مثال محاسبه گام‌به‌گام

فرض کنید دریافت روزانه یک مشارکت‌کننده پس از تبدیل به معادل‌ها چنین است: انرژی ۲۰۰۰ کیلوکالری، چربی اشباع ۲۰ گرم، MUFA ۲۶ گرم، PUFA ۱۴ گرم و قند افزوده ۱۲٪ انرژی. چون انرژی ۲۰۰۰ است، چگالی هر جزء نصف مقدار روزانه است.

جزء

مقدار روزانه

چگالی

محاسبه

امتیاز

میوه کل

۱٫۲ پیمانه

۰٫۶

۵ × ۰٫۶ ÷ ۰٫۸

۳٫۷۵

میوه کامل

۰٫۶ پیمانه

۰٫۳

۵ × ۰٫۳ ÷ ۰٫۴

۳٫۷۵

سبزی کل

۲٫۰ پیمانه

۱٫۰

۵ × ۱٫۰ ÷ ۱٫۱

۴٫۵۵

سبزی سبز تیره و حبوبات

۰٫۳ پیمانه

۰٫۱۵

۵ × ۰٫۱۵ ÷ ۰٫۲

۳٫۷۵

غلات کامل

۱٫۰ اونس

۰٫۵

۱۰ × ۰٫۵ ÷ ۱٫۵

۳٫۳۳

لبنیات

۱٫۶ پیمانه

۰٫۸

۱۰ × ۰٫۸ ÷ ۱٫۳

۶٫۱۵

کل منابع پروتئین

۵٫۵ اونس

۲٫۷۵

بالاتر از ۲٫۵

۵

غذای دریایی و پروتئین گیاهی

۱٫۰ اونس

۰٫۵

۵ × ۰٫۵ ÷ ۰٫۸

۳٫۱۳

اسیدهای چرب

(۲۶+۱۴)÷۲۰

۲٫۰

۱۰ × (۲٫۰ − ۱٫۲) ÷ ۱٫۳

۶٫۱۵

غلات تصفیه‌شده

۷٫۰ اونس

۳٫۵

۱۰ × (۴٫۳ − ۳٫۵) ÷ ۲٫۵

۳٫۲۰

سدیم

۳٫۴ گرم

۱٫۷

۱۰ × (۲٫۰ − ۱٫۷) ÷ ۰٫۹

۳٫۳۳

قند افزوده

۱۲٪ انرژی

۱۲٪

۱۰ × (۲۶ − ۱۲) ÷ ۱۹٫۵

۷٫۱۸

چربی اشباع

۲۰ گرم

۹٪

۱۰ × (۱۶ − ۹) ÷ ۸

۸٫۷۵

جمع

۶۲٫۰

امتیاز کل این فرد حدود ۶۲ از ۱۰۰ است. پایین‌ترین امتیازها در غلات کامل، غلات تصفیه‌شده و سدیم است؛ یعنی جایگزینی نان و برنج سفید با غلات کامل بیشترین اثر را بر امتیاز او دارد.

محاسبه HEI از FFQ ایرانی: نکته‌های عملی

خروجی پرسشنامه بسامد خوراک گرم روزانه هر قلم است، اما HEI معادل‌های USDA می‌خواهد. مسیر کار این است: ابتدا تکرار و سهم را به گرم روزانه برسانید (نمونه کامل در محاسبه گرم روزانه از FFQ با مثال)، بعد هر قلم را به گروه HEI نسبت دهید و با تعریف‌های پایگاه FPED وزارت کشاورزی آمریکا گرم را به پیمانه یا اونس-معادل تبدیل کنید. برای اقلامی که به پیمانه خانگی گزارش شده‌اند، جدول تبدیل پیمانه به گرم و ابزار تبدیل پیمانه خانگی به گرم مرحله اول را یکدست می‌کنند.

  • غذاهای مخلوط ایرانی مثل قورمه‌سبزی یا عدس‌پلو را به اجزا (سبزی، حبوبات، گوشت، برنج، روغن) بشکنید؛ وگرنه سبزی و حبوبات کمتر از واقع شمرده می‌شوند.

  • وزن خام و پخته را یکدست کنید. معادل غلات برای برنج پخته تعریف شده است و اگر FFQ برنج خام می‌پرسد، با ابزار ضریب خام به پخته یا ضریب تبدیل برنج تبدیل کنید.

  • سدیم و قند افزوده باید از جدول ترکیبات مواد غذایی بیاید. نمک سر سفره در بیشتر FFQها ثبت نمی‌شود و امتیاز سدیم را بیش از واقع بالا می‌برد.

  • نان سنگک و نان سبوس‌دار را جدا از نان سفید کدگذاری کنید و قاعده‌تان را برای غلات کامل یا تصفیه‌شده بنویسید.

روش‌های امتیازدهی: سطح فرد یا جمعیت

مؤسسه ملی سرطان آمریکا (NCI) چند روش را معرفی می‌کند. در روش ساده، نسبت هر جزء به انرژی برای هر فرد ساخته و امتیاز داده می‌شود؛ این روش برای FFQ که دریافت معمول را می‌سنجد رایج است. روش «نسبت جمعیتی» مقدارها و انرژی همه افراد را جمع می‌زند و بعد امتیاز می‌دهد و فقط برآورد گروهی است. اگر داده شما یادآمد ۲۴ ساعته یک‌روزه است، امتیاز فردی پرنوسان است؛ برای توزیع امتیاز به یادآمد تکراری و روش‌های دریافت معمول (NCI method) نیاز دارید.

خطاهای رایج

  1. امتیاز دادن به مقدار مطلق به جای چگالی؛ استانداردها به ازای ۱۰۰۰ کیلوکالری‌اند.

  2. گذاشتن آب‌میوه در میوه کامل؛ آب‌میوه فقط در میوه کل شمرده می‌شود.

  3. نگه داشتن گزارش‌های غیرمحتمل انرژی؛ پیش از امتیازدهی کم‌گزارش‌دهی و بیش‌گزارش‌دهی انرژی را بررسی کنید.

  4. گرد کردن امتیاز هر جزء به عدد صحیح؛ امتیازها پیوسته‌اند.

  5. تعیین نقطه برش «خوب» و «ضعیف» بدون منبع؛ مقاله‌های مرجع HEI-2015 و HEI-2020 چنین برشی تعریف نکرده‌اند و بهتر است امتیاز را پیوسته یا در چندک‌ها تحلیل کنید.

گزارش HEI در پایان‌نامه

در بخش روش بنویسید: نسخه شاخص (HEI-2020 و ارجاع به Shams-White ۲۰۲۳ و Krebs-Smith ۲۰۱۸)، ابزار دریافت و روایی FFQ در جمعیت هدف، منبع جدول ترکیب، روش تبدیل گرم به معادل‌ها، قاعده تقسیم غذاهای مخلوط، روش امتیازدهی (ساده یا نسبت جمعیتی) و معیار حذف داده‌های غیرمحتمل. در نتایج میانگین و انحراف معیار امتیاز کل و هر ۱۳ جزء را بیاورید تا خواننده بداند کدام جزء امتیاز را پایین آورده است. اگر کفایت ریزمغذی‌ها را هم می‌سنجید، درصد RDA و MAR مکمل خوبی برای HEI است.

محاسبه HEI با داده نوتریو

نوتریو HEI را خودکار حساب نمی‌کند، اما داده خام لازم را آماده می‌دهد. پرسشنامه را با FFQ آنلاین نوتریو یا یادآمد را با یادآمد ۲۴ ساعته آنلاین اجرا کنید؛ پیمانه‌ها خودکار به گرم تبدیل می‌شوند و ۳۵ ماده مغذی برای هر قلم و هر روز محاسبه می‌شود. خروجی CSV گرم روزانه هر قلم، انرژی، سدیم و اسیدهای چرب را دارد و با آن می‌توانید گروه‌بندی و امتیازدهی HEI را در SPSS، R یا Excel انجام دهید. برای آشنایی بیشتر، صفحه نرم‌افزار تحلیل رژیم غذایی را ببینید.

پرسش‌های پرتکرار

شاخص HEI چند امتیاز دارد؟

HEI-2020 از ۰ تا ۱۰۰ امتیاز دارد و از ۱۳ جزء تشکیل شده است؛ ۹ جزء کفایت و ۴ جزء اعتدال.

فرق HEI-2020 و HEI-2015 چیست؟

در اجزا و استانداردها هیچ فرقی ندارند؛ فقط نام برای هم‌خوانی با DGA ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ عوض شده است.

آیا HEI را می‌شود از FFQ حساب کرد؟

بله. گرم روزانه اقلام را به گروه‌های HEI و معادل‌های USDA تبدیل کنید و به ازای ۱۰۰۰ کیلوکالری امتیاز دهید.

امتیاز HEI خوب چند است؟

مقاله‌های مرجع HEI-2015 و HEI-2020 نقطه برشی تعریف نکرده‌اند؛ امتیاز بالاتر یعنی هم‌خوانی بیشتر با راهنمای غذایی.

HEI برای کودکان زیر ۲ سال کاربرد دارد؟

نه. برای ۱۲ تا ۲۳ ماهگی نسخه جداگانه HEI-Toddlers-2020 ساخته شده است.

منابع

محمدرضا علی‌اکبری

درباره نویسنده

هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو · کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

محمدرضا علی‌اکبری کارشناس تغذیه جامعه، هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو و داور مقالات علمی در انتشارات Frontiers است. او دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه در دانشکده علوم تغذیه و رژیم‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران است و در حوزه تغذیه سلامت عمومی پژوهش می‌کند؛ از جمله مرور نظام‌مند و متاآنالیز اثر مکمل منیزیم بر افسردگی (Frontiers in Psychiatry، ۲۰۲۳) و مقایسه روش BIA و DEXA در سنجش ترکیب بدن (British Journal of Nutrition، ۲۰۲۶).

سوابق و همه مقاله‌های محمدرضا علی‌اکبری