روایی و پایایی پرسشنامه FFQ و تفسیر نتایج آن
اگر در پایاننامه یا مقاله از پرسشنامه بسامد خوراک استفاده میکنید، داور از شما میپرسد روایی و پایایی ابزارتان چیست و نتایج را چطور تفسیر کردهاید. این راهنما این دو پرسش را برای پرسشنامه FFQ پاسخ میدهد.
زمان مطالعه: ۳ دقیقهبهروزرسانی:
نوشته محمدرضا علیاکبریکارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

روایی و پایایی پرسشنامه بسامد خوراک یعنی چه؟
پایایی یا تکرارپذیری نشان میدهد اگر همان افراد پرسشنامه را با فاصله دوباره تکمیل کنند، پاسخها چقدر به هم نزدیک است. روایی نشان میدهد پرسشنامه تا چه حد دریافت واقعی را میسنجد. چون دریافت واقعی را بهسادگی نمیتوان اندازه گرفت، معمولاً روایی نسبی بررسی میشود؛ یعنی FFQ با روشی مرجع مثل چند یادآمد ۲۴ ساعته یا ثبت غذایی مقایسه میشود.
شاخصهای رایج این مقایسه عبارتاند از ضریب همبستگی پیرسون یا اسپیرمن، ضریب همبستگی درونردهای (ICC)، نمودار بلند-آلتمن و طبقهبندی افراد در چارکها. بسیاری از مطالعات همبستگی را پس از تعدیل انرژی و اصلاح خطای درونفردی (deattenuation) هم گزارش میکنند.
پرسشنامه FFQ در ایران چطور ارزیابی شده است؟
یکی از منابع پرکاربرد ایرانی، پرسشنامه نیمهکمی ۱۶۸ قلمی مطالعه قند و لیپید تهران است. در مطالعه میرمیران و همکاران، ۱۳۲ بزرگسال دو بار این پرسشنامه را تکمیل کردند و دوازده یادآمد ۲۴ ساعته ماهانه بهعنوان روش مرجع گرفته شد.
میانگین ضریب پایایی تعدیلشده با انرژی در مردان حدود ۰٫۵۹ و در زنان حدود ۰٫۶۰ بود. همبستگیهای روایی برای مواد مغذی مختلف در مردان از ۰٫۲۴ تا ۰٫۷۱ و در زنان از ۰٫۱۱ تا ۰٫۶۰ گزارش شد. نویسندگان روایی و پایایی این پرسشنامه را برای بزرگسالان تهرانی معقول دانستند. مطالعه حسینی اصفهانی و همکاران هم همین ابزار را در سطح گروههای غذایی بررسی کرده است.
پرسشنامه ۱۶۸ قلمی، ۱۴۷ قلمی یا نسخه کوتاه؟
روایی یک نسخه خودبهخود به نسخه کوتاهتر یا جمعیت دیگر منتقل نمیشود. وقتی تعداد اقلام، اندازه سهم یا گروه سنی تغییر میکند، باید این تغییر را در بخش روشها بنویسید و در صورت امکان آن را روی زیرنمونهای از مطالعه خودتان بسنجید.
پرسشنامه آنلاین نوتریو ۱۴۷ قلم غذایی در ۱۵ گروه دارد و بر پایه همان پرسشنامه طراحی شده است. مطالعههای بالا نسخه ۱۶۸ قلمی را بررسی کردهاند، پس نتایج آنها را نباید بهعنوان رواییسنجی مستقیم نسخه ۱۴۷ قلمی گزارش کرد.
تفسیر پرسشنامه FFQ در پنج گام
تفسیر پرسشنامه FFQ با تبدیل پاسخها به مصرف روزانه شروع میشود و با تحلیل آماری متناسب با سؤال پژوهش پایان مییابد:
تکرار مصرف هر قلم را به تعداد دفعات در روز تبدیل کنید.
با اندازه سهم، مصرف هر قلم را به گرم در روز برسانید.
با جدول ترکیب غذا، انرژی و مواد مغذی را محاسبه کنید.
پاسخهای با انرژی غیرمحتمل را با معیاری که از پیش تعیین کردهاید بررسی کنید.
دریافت مواد مغذی را نسبت به انرژی تعدیل کنید و افراد را برای تحلیل رتبهبندی کنید؛ مثلاً در چارکها.
چرا تعدیل انرژی مهم است؟
دریافت بیشتر مواد مغذی با انرژی کل همبستگی دارد. اگر انرژی را در نظر نگیرید، ممکن است رابطه ماده مغذی با پیامد مخدوش شود یا حتی جهت آن برعکس شود. ویلت و همکاران روشهای تعدیل انرژی را، از جمله تعدیل با رگرسیون، در مقالهای مرجع بررسی کردهاند. انتخاب روش را با مشاور آمار خود نهایی کنید.
در پایاننامه چه چیزی را گزارش کنیم؟
برای اینکه داور بتواند ابزار شما را ارزیابی کند، این موارد را بنویسید:
نام پرسشنامه، تعداد اقلام و نیمهکمی بودن یا نبودن آن
بازه زمانی پرسششده و شیوه تکمیل: مصاحبه، کاغذی یا آنلاین
مطالعه روایی و پایایی منبع و تفاوت نسخه شما با آن
جدول ترکیب غذا و منبع اندازههای خانگی
روش تعدیل انرژی و معیار حذف دادههای غیرمحتمل
ابزارهای مرتبط
پرسشهای پرتکرار
پرسشنامه FFQ چیست؟
FFQ یا پرسشنامه بسامد خوراک از فرد میپرسد هر قلم غذایی را در یک بازه مشخص با چه تکراری مصرف کرده است و برای سنجش الگوی معمول دریافت به کار میرود.
آیا آلفای کرونباخ برای پایایی FFQ کافی است؟
اقلام FFQ قرار نیست یک سازه واحد را بسنجند، پس برای این ابزار معمولاً تکرارپذیری با آزمون-بازآزمون گزارش میشود. روش نهایی را با مشاور آمار هماهنگ کنید.
آیا نسخه ۱۴۷ قلمی نوتریو رواییسنجی مستقل دارد؟
مطالعههای ذکرشده در این صفحه نسخه ۱۶۸ قلمی را بررسی کردهاند. اگر مطالعه شما به روایی همین نسخه نیاز دارد، آن را روی زیرنمونهای از داده خودتان بسنجید و گزارش کنید.
فایل پرسشنامه FFQ را از کجا دانلود کنم؟
پیش از استفاده از هر فایل، منبع، تعداد اقلام و مطالعه روایی آن را بررسی کنید. نوتریو پرسشنامه را بهصورت آنلاین اجرا میکند و فایل خام برای دانلود ندارد.
هزینه اجرای آن در نوتریو چقدر است؟
هزینه بر پایه اعتبار است: هر شروع یادآمد ۲۴ ساعته یا پرسشنامه بسامد خوراک یک واحد اعتبار مصرف میکند و حساب پژوهشگر با اعتبار رایگان آغاز میشود. مبلغ روز هر اعتبار در صفحه تعرفه آمده است.
منابع
- Mirmiran P, Hosseini Esfahani F, Mehrabi Y, Hedayati M, Azizi F. Reliability and relative validity of an FFQ for nutrients in the Tehran lipid and glucose study. Public Health Nutr. 2010;13(5):654–662.
- Esfahani FH, Asghari G, Mirmiran P, Azizi F. Reproducibility and relative validity of food group intake in a food frequency questionnaire developed for the Tehran Lipid and Glucose Study. J Epidemiol. 2010;20(2):150–158.
- Willett WC, Howe GR, Kushi LH. Adjustment for total energy intake in epidemiologic studies. Am J Clin Nutr. 1997;65(4 Suppl):1220S–1228S.

درباره نویسنده
محمدرضا علیاکبری
همبنیانگذار و مدیر محصول نوتریو · کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران
محمدرضا علیاکبری کارشناس تغذیه جامعه، همبنیانگذار و مدیر محصول نوتریو و داور مقالات علمی در انتشارات Frontiers است. او دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه در دانشکده علوم تغذیه و رژیمشناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران است و در حوزه تغذیه سلامت عمومی پژوهش میکند؛ از جمله مرور نظاممند و متاآنالیز اثر مکمل منیزیم بر افسردگی (Frontiers in Psychiatry، ۲۰۲۳) و مقایسه روش BIA و DEXA در سنجش ترکیب بدن (British Journal of Nutrition، ۲۰۲۶).
سوابق و همه مقالههای محمدرضا علیاکبری