تعدیل انرژی در پژوهش تغذیه: روش باقیمانده ویلت، روش چگالی و مدل استاندارد
تعدیل انرژی یعنی جدا کردن اثر یک ماده مغذی از اثر مقدار کل انرژی دریافتی؛ رایجترین راه، روش باقیمانده ویلت است که ماده مغذی را روی انرژی کل رگرس میکند و باقیمانده را بهاضافه یک مقدار ثابت، دریافت تعدیلشده میگیرد. روش چگالی، مدل استاندارد و مدل تقسیم انرژی هم هرکدام سؤال متفاوتی را پاسخ میدهند و باید آگاهانه انتخاب شوند.
زمان مطالعه: ۶ دقیقهبهروزرسانی:
نوشته محمدرضا علیاکبریکارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

چرا دریافت مواد مغذی را برای انرژی تعدیل میکنیم؟
دریافت بیشتر مواد مغذی، بهخصوص درشتمغذیها، با انرژی کل همبستگی قوی دارد: کسی که بیشتر میخورد، تقریباً از همه چیز بیشتر دریافت میکند. انرژی کل خودش به اندازه بدن، فعالیت بدنی و کارایی متابولیک وابسته است (درباره این مفاهیم متابولیسم و محاسبه کالری مورد نیاز روزانه را ببینید). ویلت و همکاران سه دلیل اصلی برای تعدیل برشمردهاند:
کنترل مخدوشکنندگی: اگر انرژی با بیماری مرتبط باشد، هر ماده مغذیِ همبسته با انرژی هم بدون اثر واقعی با بیماری مرتبط به نظر میرسد.
حذف تغییرات اضافی: بخشی از تفاوت دریافت یک ماده مغذی بین افراد فقط ناشی از تفاوت کل غذاست و ربطی به ترکیب رژیم ندارد؛ این تغییرات ارتباط واقعی را کمرنگ میکند.
پیشبینی اثر مداخله: افراد معمولاً دریافت یک ماده مغذی را با تغییر ترکیب رژیم عوض میکنند، نه با تغییر کل انرژی، مگر اینکه وزن یا فعالیت بدنیشان بهطور چشمگیر تغییر کند.
به گفته ویلت، نادیده گرفتن انرژی کل میتواند ارتباط ماده مغذی با بیماری را پنهان کند یا حتی جهت آن را برعکس نشان دهد. به همین دلیل در اعتبارسنجی FFQ هم همبستگیها معمولاً پس از تعدیل انرژی گزارش میشوند.
روش باقیمانده (Residual method) قدمبهقدم
در کل نمونه خودتان رگرسیون خطی ساده ماده مغذی (متغیر وابسته) روی انرژی کل (متغیر مستقل) را برازش کنید: ماده مغذی = a + b × انرژی.
برای هر نفر مقدار پیشبینیشده (a + b × انرژی همان فرد) و باقیمانده (مقدار مشاهدهشده منهای مقدار پیشبینیشده) را حساب کنید.
میانگین باقیماندهها صفر است و بعضی منفیاند؛ برای اینکه عدد قابل تفسیر شود، یک مقدار ثابت به همه اضافه میشود: دریافت پیشبینیشده در میانگین انرژی نمونه، یعنی a + b × میانگین انرژی.
عدد حاصل، دریافت تعدیلشده برای انرژی است و طبق تعریف با انرژی کل همبستگی ندارد؛ آن را در تحلیل اصلی بهجای دریافت مطلق به کار ببرید.
اگر توزیع ماده مغذی چوله است (که در اغلب ریزمغذیها چنین است)، معمولاً پیش از رگرسیون از دریافتها لگاریتم گرفته میشود. ضرایب رگرسیون را باید از دادههای همان مطالعه به دست آورد، نه از مقاله دیگری.
مثال حلشده: چربی در شش شرکتکننده
دادههای فرضی انرژی و چربی کل شش نفر را در نظر بگیرید که از تحلیل FFQ یا محاسبه یادآمد ۲۴ ساعته به دست آمده است. همبستگی چربی و انرژی در این دادهها ۰٫۹۷ است. معادله رگرسیون: چربی = −۸٫۷۶ + ۰٫۰۴۰۲ × انرژی. میانگین انرژی ۲۲۵۰ کیلوکالری است، پس مقدار ثابت = −۸٫۷۶ + ۰٫۰۴۰۲ × ۲۲۵۰ = ۸۱٫۷ گرم.
نفر | انرژی (kcal) | چربی مشاهدهشده (g) | پیشبینیشده (g) | باقیمانده (g) | تعدیلشده (g) | g در ۱۰۰۰ kcal | درصد انرژی از چربی |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
۱ | ۱۵۰۰ | ۵۰ | ۵۱٫۵ | −۱٫۵ | ۸۰٫۱ | ۳۳٫۳ | ۳۰٫۰٪ |
۲ | ۱۸۰۰ | ۶۸ | ۶۳٫۶ | ۴٫۴ | ۸۶٫۱ | ۳۷٫۸ | ۳۴٫۰٪ |
۳ | ۲۱۰۰ | ۷۰ | ۷۵٫۶ | −۵٫۶ | ۷۶٫۰ | ۳۳٫۳ | ۳۰٫۰٪ |
۴ | ۲۴۰۰ | ۹۵ | ۸۷٫۷ | ۷٫۳ | ۸۹٫۰ | ۳۹٫۶ | ۳۵٫۶٪ |
۵ | ۲۷۰۰ | ۹۲ | ۹۹٫۸ | −۷٫۸ | ۷۳٫۹ | ۳۴٫۱ | ۳۰٫۷٪ |
۶ | ۳۰۰۰ | ۱۱۵ | ۱۱۱٫۸ | ۳٫۲ | ۸۴٫۹ | ۳۸٫۳ | ۳۴٫۵٪ |
رتبهها پس از تعدیل عوض میشوند. نفر ۶ با ۱۱۵ گرم بیشترین چربی مطلق را دارد، اما بیشترین چربی تعدیلشده مال نفر ۴ (۸۹٫۰ گرم) است. نفر ۵ با ۹۲ گرم چربی مطلق، کمترین مقدار تعدیلشده (۷۳٫۹ گرم) را دارد، چون نسبت به انرژیاش کمچرب میخورد. اگر سهکها یا چارکها را با دریافت مطلق بسازید، عملاً افراد را بر اساس «پرخوری» دستهبندی کردهاید، نه بر اساس ترکیب رژیم.
ستون درصد انرژی با فرمول (چربی × ۹ ÷ انرژی) × ۱۰۰ حساب شده است؛ برای مثال نفر ۴: (۹۵ × ۹ ÷ ۲۴۰۰) × ۱۰۰ = ۳۵٫۶٪. برای کربوهیدرات و پروتئین ضریب ۴ کیلوکالری در گرم به کار میرود (نگاه کنید به کربوهیدراتها).
روش چگالی (Nutrient density)
در روش چگالی، ماده مغذی بر انرژی تقسیم میشود: برای درشتمغذیها به صورت درصد انرژی و برای ریزمغذیها یا گروههای غذایی به صورت مقدار در ۱۰۰۰ کیلوکالری. این روش ساده و برای خواننده آشناست و در مقایسه با رهنمودهای غذایی کاربرد دارد. اما ویلت و استمفر نشان دادند که چگالی لزوماً مستقل از انرژی کل نیست، چون نسبت میتواند هنوز با مخرج خود همبسته باشد. به همین دلیل گاهی انرژی کل را هم به مدلی که چگالی دارد اضافه میکنند (مدل چگالی چندمتغیره).
مدل استاندارد، مدل تقسیم انرژی و تفسیر ضریب
انتخاب مدل یعنی انتخاب سؤال پژوهش. توموا و همکاران (۲۰۲۲) نشان دادند هر مدل برآوردگر اثر متفاوتی است:
مدل | متغیرهای مدل پیامد | ضریب ماده مغذی چه چیزی را نشان میدهد |
|---|---|---|
استاندارد | ماده مغذی + انرژی کل | اثر جایگزینی: افزایش انرژی از این ماده و کاهش هماندازه از میانگین سایر منابع، با انرژی کل ثابت |
باقیمانده | باقیمانده ماده مغذی | از نظر ریاضی همان ضریب مدل استاندارد |
تقسیم انرژی | ماده مغذی + انرژی از سایر منابع | اثر کل: افزودن انرژی از این ماده بدون تغییر سایر منابع |
چگالی | ماده مغذی به صورت درصد انرژی (با یا بدون انرژی کل) | تفسیر مبهم؛ تلاشی برای اثر جایگزینی بر حسب درصد انرژی |
پس اگر سؤالتان این است که «جایگزین کردن کالری از چربی بهجای سایر منابع با ثابت ماندن انرژی چه اثری دارد»، مدل استاندارد یا باقیمانده مناسب است. اگر میخواهید بدانید «افزودن کالری از قند به رژیم فعلی» چه میکند، مدل تقسیم انرژی سؤال شما را هدف میگیرد. در تحلیل الگوهای غذایی هم معمولاً اقلام یا امتیازها برای انرژی تعدیل میشوند.
اشتباهات رایج
استفاده از دریافت مطلق برای ساختن سهک یا چارک، وقتی هدف مقایسه ترکیب رژیم است.
فراموش کردن مقدار ثابت و گزارش باقیماندههای منفی بهعنوان «دریافت».
تفسیر ضریب مدل استاندارد یا باقیمانده بهعنوان اثر کل ماده مغذی، در حالی که اثر جایگزینی است.
تعدیل انرژی پیش از پاکسازی داده؛ گزارشهای غیرمحتمل انرژی خط رگرسیون را منحرف میکنند و باید قبل از رگرسیون بررسی شوند.
گرفتن ضرایب a و b از مطالعهای دیگر بهجای برازش رگرسیون روی نمونه خود.
گزارش در پایاننامه
در بخش روشها بنویسید کدام مواد مغذی، با کدام روش و روی کدام نمونه تعدیل شدند. متن نمونه: «دریافت مواد مغذی با روش باقیمانده برای انرژی کل تعدیل شد؛ به این صورت که هر ماده مغذی (پس از تبدیل لگاریتمی) روی انرژی کل رگرس شد و دریافت پیشبینیشده در میانگین انرژی نمونه به باقیماندهها اضافه شد. در مدلهای رگرسیون، انرژی کل نیز بهعنوان متغیر کمکی وارد شد.» اگر تعدیل در مدل استاندارد انجام شده، تفسیر ضریب را به صورت اثر جایگزینی بنویسید. حجم نمونه مطالعه را هم با ابزار محاسبه حجم نمونه مستند کنید و برای انتخاب ابزار سنجش دریافت به روشهای ارزیابی دریافت غذایی مراجعه کنید.
آماده کردن داده برای تعدیل انرژی با نوتریو
تعدیل انرژی به دو ستون نیاز دارد: انرژی کل و ماده مغذی هر فرد. در نوتریو مشارکتکننده پرسشنامه FFQ آنلاین یا یادآمد ۲۴ ساعته را روی گوشی پر میکند، پیمانهها خودکار به گرم تبدیل میشوند و ۳۵ ماده مغذی برای هر قلم و هر روز محاسبه میشود. خروجی CSV دریافت روزانه را میدهد تا رگرسیون و باقیمانده را در SPSS، R یا Excel بسازید. نمونه تبدیل بسامد به گرم روزانه را در مثال گرم روزانه FFQ و امکانات کامل را در نرمافزار تحلیل رژیم غذایی ببینید.
پرسشهای پرتکرار
روش باقیمانده در تعدیل انرژی چیست؟
ماده مغذی را روی انرژی کل رگرس میکنید و باقیمانده هر نفر بهاضافه دریافت پیشبینیشده در میانگین انرژی، دریافت تعدیلشده است.
چرا به باقیمانده عدد ثابت اضافه میکنند؟
چون میانگین باقیماندهها صفر است و برخی منفیاند؛ افزودن دریافت پیشبینیشده در میانگین انرژی، عدد را به مقیاس قابل تفسیر برمیگرداند.
فرق روش باقیمانده و روش چگالی چیست؟
باقیمانده با انرژی همبستگی ندارد؛ چگالی نسبت ماده مغذی به انرژی است و ممکن است هنوز با انرژی همبسته باشد.
آیا مدل استاندارد و روش باقیمانده یک نتیجه میدهند؟
ضریب ماده مغذی در این دو از نظر ریاضی یکسان است و هر دو اثر جایگزینی با انرژی ثابت را نشان میدهند.
تعدیل انرژی را در SPSS چطور انجام دهم؟
با Linear Regression ماده مغذی را روی انرژی برازش کنید، باقیماندهها را ذخیره کنید و با Compute مقدار ثابت را به آن اضافه کنید.
منابع
- Willett W, Stampfer MJ. Total energy intake: implications for epidemiologic analyses. Am J Epidemiol. 1986;124(1):17-27.
- Willett WC, Howe GR, Kushi LH. Adjustment for total energy intake in epidemiologic studies. Am J Clin Nutr. 1997;65(4 Suppl):1220S-1228S.
- Tomova GD, Arnold KF, Gilthorpe MS, Tennant PWG. Adjustment for energy intake in nutritional research: a causal inference perspective. Am J Clin Nutr. 2022;115(1):189-198.

درباره نویسنده
محمدرضا علیاکبری
همبنیانگذار و مدیر محصول نوتریو · کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران
محمدرضا علیاکبری کارشناس تغذیه جامعه، همبنیانگذار و مدیر محصول نوتریو و داور مقالات علمی در انتشارات Frontiers است. او دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه در دانشکده علوم تغذیه و رژیمشناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران است و در حوزه تغذیه سلامت عمومی پژوهش میکند؛ از جمله مرور نظاممند و متاآنالیز اثر مکمل منیزیم بر افسردگی (Frontiers in Psychiatry، ۲۰۲۳) و مقایسه روش BIA و DEXA در سنجش ترکیب بدن (British Journal of Nutrition، ۲۰۲۶).
سوابق و همه مقالههای محمدرضا علیاکبری