ارزیابی دریافت غذایی

تعداد روز یادآمد ۲۴ ساعته: محاسبه دریافت معمول با فرمول و مثال عددی

تعداد روز یادآمد ۲۴ ساعته به هدف مطالعه بستگی دارد: برای میانگین گروه یک روز کافی است، برای توزیع دریافت معمول دست‌کم دو یادآمد غیرمتوالی در بخشی از نمونه لازم است و برای رتبه‌بندی یا برآورد دریافت فرد، تعداد روز را باید با نسبت واریانس درون‌فردی به بین‌فردی حساب کرد. در ادامه هر سه فرمول را با مثال عددی می‌بینید.

زمان مطالعه: ۷ دقیقهبه‌روزرسانی:

محمدرضا علی‌اکبری

نوشته کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

بشقاب گندی با مرغ و هویج کنار سبزی‌خوردن و ترب در یک سفره خانگی.
Nizzan Cohen / Wikimedia Commons، CC BY 4.0

دریافت معمول و دو نوع واریانس

دریافت معمول (usual intake) میانگین بلندمدت دریافت یک فرد است؛ عددی که هیچ‌وقت مستقیم دیده نمی‌شود و هر روز یادآمد ۲۴ ساعته خوراک فقط برآوردی پرنوسان از آن می‌دهد. نوسان داده‌های یادآمد دو منبع دارد. واریانس درون‌فردی (σw²) تفاوت دریافت یک نفر از روزی به روز دیگر است، مثلاً روز مهمانی در برابر روز کاری. واریانس بین‌فردی (σb²) تفاوت واقعی دریافت معمول افراد با یکدیگر است. هرچه نسبت این دو، یعنی λ = σw² ÷ σb²، بزرگ‌تر باشد، روزهای بیشتری لازم است تا تفاوت واقعی افراد از نوسان روزانه جدا شود.

این نسبت برای همه مواد مغذی یکسان نیست. نلسون و همکاران با داده شش مطالعه از نوزادی تا سالمندی نشان دادند که حتی ۷ روز ثبت غذایی هم برای رتبه‌بندی افراد به دقتی که معمولاً تصور می‌شود نمی‌رسد و برای موادی مثل رتینول، کاروتن، ویتامین B12 و الکل، پرسشنامه یا تاریخچه غذایی مناسب‌تر است. این مواد در چند غذای خاص متمرکزند که هر روز خورده نمی‌شوند، پس λ بزرگی دارند.

سه هدف، سه پاسخ متفاوت

هدف مطالعه

تعداد یادآمد لازم

توضیح

میانگین دریافت گروه

یک یادآمد برای هر نفر

نوسان روزانه در میانگین گروه خنثی می‌شود؛ روزهای هفته باید در نمونه پخش شوند

توزیع دریافت معمول و درصد زیر نیاز

دست‌کم دو یادآمد غیرمتوالی در کل نمونه یا یک زیرنمونه

واریانس درون‌فردی از روی تکرار برآورد و با مدل آماری حذف می‌شود

رتبه‌بندی افراد یا رابطه با پیامد

با فرمول نلسون حساب می‌شود

به λ ماده مغذی و همبستگی مطلوب بستگی دارد

برآورد دریافت یک فرد

با فرمول باسیوتیس حساب می‌شود

معمولاً بسیار زیاد است و با یادآمد عملی نیست

توزیع دریافت یک‌روزه پهن‌تر از توزیع دریافت معمول است و درصد افراد زیر EAR را بیش از واقع نشان می‌دهد. روش درست مقایسه با EAR را در درصد RDA و کفایت تغذیه‌ای توضیح داده‌ایم.

فرمول ۱: تعداد روز برای برآورد دریافت یک فرد

باسیوتیس و همکاران (۱۹۸۷) بر پایه فاصله اطمینان، تعداد روز لازم برای آنکه میانگین روزهای ثبت‌شده با احتمال مشخص در محدوده‌ای از دریافت واقعی فرد قرار گیرد را این‌گونه نوشتند:

n = (Zα × CVw ÷ D0)² ؛ در آن Zα مقدار توزیع نرمال (۱٫۹۶ برای ۹۵ درصد)، CVw ضریب تغییرات درون‌فردی (انحراف معیار روزانه فرد تقسیم بر میانگین او) و D0 حداکثر خطای مجاز به صورت درصدی از دریافت معمول است.

مثال: فرض کنید در مطالعه مقدماتی شما CVw انرژی ۲۵ درصد به دست آمده است. برای آنکه میانگین روزها با اطمینان ۹۵ درصد در محدوده ±۲۰ درصد دریافت واقعی باشد: n = (۱٫۹۶ × ۲۵ ÷ ۲۰)² = (۲٫۴۵)² ≈ ۶ روز. اگر دقت را به ±۱۰ درصد برسانید، n = (۴٫۹)² ≈ ۲۴ روز می‌شود؛ نصف شدن خطای مجاز، تعداد روز را چهار برابر می‌کند. در خود مطالعه باسیوتیس، برای برآورد دریافت فرد در محدوده ±۱۰ درصد، انرژی کمترین روز (به‌طور میانگین ۳۱ روز) و ویتامین A بیشترین روز (به‌طور میانگین ۴۳۳ روز) را لازم داشت.

همین مقاله فرمول گروهی را هم دارد: به جای CVw از ضریب تغییرات کل گروه استفاده می‌شود و حاصل بر تعداد افراد تقسیم می‌شود. با CV کل ۳۰ درصد، D0 برابر ۱۰ درصد و ۱۰۰ نفر: (۱٫۹۶ × ۳۰ ÷ ۱۰)² ÷ ۱۰۰ = ۳۴٫۶ ÷ ۱۰۰ ≈ ۰٫۳۵، یعنی یک روز برای هر نفر کافی است.

فرمول ۲: تعداد روز برای رتبه‌بندی افراد

در بیشتر پایان‌نامه‌ها هدف، تقسیم افراد به چارک یا بررسی رابطه دریافت با یک پیامد است، نه دانستن عدد دقیق دریافت هر نفر. اینجا فرمول به‌کاررفته در مقاله نلسون و همکاران (۱۹۸۹) لازم است:

d = [r² ÷ (۱ − r²)] × (σw² ÷ σb²) ؛ در آن d تعداد روز لازم و r همبستگی مورد انتظار بین میانگین روزهای مشاهده‌شده و دریافت معمول واقعی است (معمولاً ۰٫۷، ۰٫۸ یا ۰٫۹).

مثال حل‌شده با دو ماده مغذی فرضی: انرژی با λ = ۱٫۵ و ویتامین A با λ = ۴.

r مطلوب

r² ÷ (۱ − r²)

روز برای انرژی (λ = ۱٫۵)

روز برای ویتامین A (λ = ۴)

۰٫۷

۰٫۹۶

۱٫۴ ≈ ۲

۳٫۸ ≈ ۴

۰٫۸

۱٫۷۸

۲٫۷ ≈ ۳

۷٫۱ ≈ ۸

۰٫۹

۴٫۲۶

۶٫۴ ≈ ۷

۱۷٫۱ ≈ ۱۸

عدد به دست آمده همیشه به بالا گرد می‌شود. جدول نشان می‌دهد چرا برای مواد مغذی با λ بزرگ، تکرار یادآمد به‌صرفه نیست و پرسشنامه بسامد خوراک (FFQ) انتخاب منطقی‌تری است؛ مقایسه کامل دو روش را در FFQ یا یادآمد ۲۴ ساعته ببینید.

σw² و σb² را از کجا بیاورید؟

بهترین منبع، مطالعه مقدماتی روی جمعیت خودتان است. اگر از هر نفر k یادآمد داشته باشید، یک تحلیل واریانس یک‌طرفه با «فرد» به عنوان عامل اجرا کنید. میانگین مربعات درون گروه (MSw) برآورد σw² است و σb² = (MSb − MSw) ÷ k. اگر MSb از MSw کوچک‌تر شد، σb² منفی و λ بی‌معنا می‌شود؛ این معمولاً یعنی مطالعه مقدماتی برای برآورد واریانس‌ها کوچک بوده و بهتر است λ را از منبع منتشرشده بردارید. برای مواد مغذی با چولگی زیاد، تحلیل معمولاً روی لگاریتم داده انجام می‌شود.

اگر مطالعه مقدماتی ممکن نیست، λ را از مقاله‌ای با جمعیت مشابه بردارید و منبع را در پروپوزال بنویسید. برای نمونه، پادیلا و همکاران این محاسبه را برای کودکان ۱۳ تا ۳۲ ماهه انجام داده‌اند. حجم نمونه لازم برای خود مطالعه را جداگانه با راهنمای حجم نمونه و ابزار رایگان محاسبه حجم نمونه تعیین کنید.

اگر روز کم باشد چه می‌شود؟ اثر تضعیف

نوسان درون‌فردی خطای تصادفی است و ضرایب را به سمت صفر می‌کشد. اگر میانگین n روز را به جای دریافت معمول به کار ببرید، همبستگی مشاهده‌شده تقریباً برابر همبستگی واقعی ضرب در √[۱ ÷ (۱ + λ/n)] است و ضریب رگرسیون (وقتی دریافت متغیر مستقل است) در ۱ ÷ (۱ + λ/n) ضرب می‌شود.

تعداد روز (n)

ضریب همبستگی (λ = ۲)

ضریب رگرسیون (λ = ۲)

۱

۰٫۵۸

۰٫۳۳

۲

۰٫۷۱

۰٫۵۰

۳

۰٫۷۷

۰٫۶۰

۷

۰٫۸۸

۰٫۷۸

یعنی با یک یادآمد و λ برابر ۲، شیب رابطه دریافت و پیامد فقط یک‌سوم مقدار واقعی دیده می‌شود. این تضعیف با تعدیل انرژی برطرف نمی‌شود، چون تعدیل انرژی مسئله دیگری را حل می‌کند.

روش NCI و MSM: وقتی روز کافی ندارید

روش مؤسسه ملی سرطان آمریکا (NCI) که توز و همکاران در ۲۰۰۶ معرفی کردند، با دو یادآمد ۲۴ ساعته، توزیع دریافت معمول را مدل می‌کند. برای غذاهایی که هر روز خورده نمی‌شوند، مدل دو بخش دارد: احتمال مصرف در یک روز و مقدار مصرف در روزهای مصرف. متغیرهایی مانند سن، جنس یا داده FFQ هم وارد مدل می‌شوند. روش MSM (Multiple Source Method) هم منطق مشابهی دارد. پیش‌شرط هر دو، تکرار یادآمد غیرمتوالی دست‌کم در یک زیرنمونه است؛ راهنمای NCI تأکید می‌کند که برای اقلامی که کمتر مصرف می‌شوند، زیرنمونه تکرار بزرگ‌تری لازم است.

خطاهای رایج در پایان‌نامه‌ها

  • نوشتن «سه روز یادآمد برای برآورد دریافت معمول کافی است» بدون محاسبه یا منبع؛ این عدد به ماده مغذی و λ بستگی دارد.

  • گرفتن یادآمدها در روزهای متوالی؛ روزهای پشت سر هم به هم شبیه‌اند و σw² را کم برآورد می‌کنند. روزها را غیرمتوالی و شامل جمعه انتخاب کنید.

  • گزارش درصد دریافت ناکافی از توزیع یک‌روزه، بدون حذف واریانس درون‌فردی.

  • نادیده گرفتن کم‌گزارش‌دهی؛ تکرار روز خطای تصادفی را کم می‌کند، نه خطای سیستماتیک. برای آن کم‌گزارش‌دهی انرژی و روش گلدبرگ را ببینید.

  • کم گذاشتن روی کیفیت هر روز؛ مصاحبه را با روش چندمرحله‌ای یادآمد انجام دهید و خطاهای یادآمد ۲۴ ساعته را از پیش بشناسید.

نوشتن آن در فصل روش‌ها

یک جمله نمونه: «با توجه به نسبت واریانس درون‌فردی به بین‌فردی انرژی (λ = ۱٫۵) در مطالعه مقدماتی روی ۳۰ نفر، برای رسیدن به همبستگی ۰٫۸ بین دریافت مشاهده‌شده و معمول، سه یادآمد ۲۴ ساعته غیرمتوالی (دو روز کاری و یک روز تعطیل) برای هر شرکت‌کننده در نظر گرفته شد.» عدد λ، منبع آن، r هدف و توزیع روزهای هفته را صریح بنویسید. ترتیب اجرای میدانی را در اجرای یادآمد قدم‌به‌قدم آورده‌ایم.

تکرار یادآمد با نوتریو

هزینه اصلی تکرار یادآمد، زمان پرسشگر و محاسبه است. در یادآمد ۲۴ ساعته آنلاین نوتریو مشارکت‌کننده هر روز یادآمد را با لینک دعوت روی گوشی پر می‌کند، پیمانه‌های خانگی خودکار به گرم تبدیل می‌شوند و ۳۵ ماده مغذی برای هر قلم و هر روز محاسبه می‌شود. خروجی CSV دریافت هر روز را جدا می‌دهد؛ همان داده‌ای که برای تحلیل واریانس، محاسبه λ و اجرای روش NCI در R یا SAS لازم دارید. برای تبدیل دستی پیمانه‌ها هم ابزار تبدیل پیمانه خانگی به گرم رایگان است.

پرسش‌های پرتکرار

برای پایان‌نامه چند روز یادآمد ۲۴ ساعته لازم است؟

برای میانگین گروه یک روز، برای توزیع دریافت معمول دست‌کم دو روز غیرمتوالی در بخشی از نمونه و برای رتبه‌بندی افراد تعداد حاصل از فرمول نلسون بر پایه λ ماده مغذی هدف.

آیا یک یادآمد ۲۴ ساعته کافی است؟

برای برآورد میانگین گروه بله، به شرط پخش روزهای هفته در نمونه. برای دریافت معمول فرد یا درصد افراد زیر نیاز، خیر.

واریانس درون‌فردی چگونه محاسبه می‌شود؟

با تحلیل واریانس یک‌طرفه روی یادآمدهای تکراری؛ میانگین مربعات درون گروه برآورد واریانس درون‌فردی است.

یادآمدها باید در روزهای متوالی باشند؟

نه. روزهای غیرمتوالی و شامل روز تعطیل، واریانس روزانه را بهتر نشان می‌دهند.

روش NCI چه داده‌ای لازم دارد؟

دست‌کم دو یادآمد ۲۴ ساعته غیرمتوالی در کل نمونه یا یک زیرنمونه، به‌علاوه متغیرهای کمکی مثل سن و جنس.

منابع

محمدرضا علی‌اکبری

درباره نویسنده

هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو · کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

محمدرضا علی‌اکبری کارشناس تغذیه جامعه، هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو و داور مقالات علمی در انتشارات Frontiers است. او دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه در دانشکده علوم تغذیه و رژیم‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران است و در حوزه تغذیه سلامت عمومی پژوهش می‌کند؛ از جمله مرور نظام‌مند و متاآنالیز اثر مکمل منیزیم بر افسردگی (Frontiers in Psychiatry، ۲۰۲۳) و مقایسه روش BIA و DEXA در سنجش ترکیب بدن (British Journal of Nutrition، ۲۰۲۶).

سوابق و همه مقاله‌های محمدرضا علی‌اکبری