ارزیابی دریافت غذایی

کم‌گزارش‌دهی انرژی و روش گلدبرگ: نسبت EI/BMR و حذف داده‌های غیرمحتمل

کم‌گزارش‌دهی انرژی یعنی انرژی گزارش‌شده کمتر از آن است که با ادامه زندگی عادی و ثابت ماندن وزن سازگار باشد. روش گلدبرگ این را با مقایسه نسبت انرژی گزارش‌شده به متابولیسم پایه (EI/BMR) با سطح فعالیت بدنی (PAL) و حدود اطمینان آن می‌سنجد، و در FFQ اغلب بازه ساده‌ای مثل ۸۰۰ تا ۴۲۰۰ کیلوکالری در روز به کار می‌رود.

زمان مطالعه: ۶ دقیقهبه‌روزرسانی:

محمدرضا علی‌اکبری

نوشته کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

چند کاسه خورش ایرانی شامل قرمه‌سبزی، قیمه بادمجان و خورش لوبیا سبز روی میز.
Alice Wiegand / Wikimedia Commons، CC BY-SA 4.0

کم‌گزارش‌دهی و بیش‌گزارش‌دهی یعنی چه؟

هر روش خوداظهاری، از یادآمد ۲۴ ساعته تا پرسشنامه بسامد خوراک، مقداری خطای اندازه‌گیری دارد. وقتی انرژی گزارش‌شده (EI) از نظر فیزیولوژیک با انرژی مصرفی فرد جور درنمی‌آید، گزارش «غیرمحتمل» است: اگر خیلی کمتر باشد کم‌گزارش‌دهی و اگر خیلی بیشتر باشد بیش‌گزارش‌دهی. فراموش کردن خوراکی‌ها، کوچک گزارش کردن سهم‌ها و تغییر رژیم در روزهای ثبت از منابع رایج آن‌اند (فهرست کامل را در خطاهای یادآمد ۲۴ ساعته ببینید).

این خطا در همه روش‌های ارزیابی دریافت غذایی مبتنی بر خوداظهاری وجود دارد. بنا و همکاران تأکید می‌کنند که پیش از نتیجه‌گیری درباره دریافت، باورپذیری انرژی گزارش‌شده باید بررسی و در تحلیل لحاظ شود، و اگر هیچ روشی به کار نرفت، دست‌کم میانگین نسبت انرژی گزارش‌شده به انرژی مصرفی گزارش شود.

روش ساده: حذف بر اساس بازه انرژی

ساده‌ترین روش، حذف افرادی است که انرژی گزارش‌شده‌شان خارج از یک بازه از پیش تعیین‌شده است. این روش به‌خصوص برای FFQ رایج است، چون محاسبه حدود فردی برای آن به‌راحتی ممکن نیست (تفاوت دو ابزار را در مقایسه FFQ و یادآمد ۲۴ ساعته ببینید).

منبع

زنان (kcal/روز)

مردان (kcal/روز)

پیشنهاد ویلت

۵۰۰ تا ۳۵۰۰

۸۰۰ تا ۴۰۰۰

مقادیر رایج در مقالات (به نقل از بنا و همکاران)

۵۰۰ تا ۳۵۰۰

۸۰۰ تا ۴۲۰۰

مطالعه قند و لیپید تهران (اعتبارسنجی FFQ)

۸۰۰ تا ۴۲۰۰

۸۰۰ تا ۴۲۰۰

در مطالعه اعتبارسنجی FFQ مطالعه قند و لیپید تهران، افرادی که انرژی روزانه‌شان در هر یک از دو پرسشنامه خارج از ۳۳۶۰ تا ۱۷۶۴۰ کیلوژول (۸۰۰ تا ۴۲۰۰ کیلوکالری) بود حذف شدند و همین بازه در بسیاری از مقالات ایرانی مبتنی بر FFQ تکرار شده است. مزیت این روش سادگی و یکسان بودن آن است؛ ضعفش این است که فردی نیست: انرژی مصرفی بالای ۳۵۰۰ کیلوکالری در افراد چاق یا بسیار فعال واقعاً مشاهده شده است و همه گزارش‌های غیرمحتمل هم با این بازه شناسایی نمی‌شوند.

روش گلدبرگ: مقایسه EI/BMR با PAL

منطق روش گلدبرگ ساده است: در وزن ثابت، انرژی دریافتی باید برابر انرژی مصرفی باشد و انرژی مصرفی برابر BMR × PAL است. پس نسبت EI/BMR باید نزدیک PAL جمعیت باشد. گلدبرگ و همکاران (۱۹۹۱) دو حد تعریف کردند: حد ۱ بررسی می‌کند که آیا دریافت گزارش‌شده می‌تواند نماینده دریافت معمول درازمدت باشد و وقتی BMR اندازه‌گیری شده (نه برآورد) برابر ۱٫۳۵ × BMR است؛ حد ۲ بررسی می‌کند که آیا گزارش، اندازه باورپذیری از غذای خورده‌شده در همان روزهای ثبت است و چون تغییرات روزبه‌روز را لحاظ می‌کند همیشه آسان‌گیرتر است. در عمل همین حد ۲ به کار می‌رود:

حد پایین = PAL × exp[SDmin × (S/۱۰۰) ÷ √n] و حد بالا = PAL × exp[SDmax × (S/۱۰۰) ÷ √n]

که در آن برای حدود اطمینان ۹۵٪، SDmin = −۲ و SDmax = +۲ است، n تعداد افراد (برای ارزیابی فردی n = ۱) و S = √(CVwEI² ÷ d + CVwB² + CVtP²). در اینجا d تعداد روزهای ثبت دریافت است. بلک (۲۰۰۰) مقادیر به‌روزشده را پیشنهاد کرد:

  • CVwEI، ضریب تغییرات درون‌فردی دریافت انرژی: ۲۳٪

  • CVwB، ضریب تغییرات BMR: ۸٫۵٪ برای BMR برآوردشده با معادله و ۴٪ برای BMR اندازه‌گیری‌شده

  • CVtP، تغییرات کل PAL: ۱۵٪

بلک تأکید می‌کند PAL برابر ۱٫۵۵ لزوماً انتخاب درست نیست؛ PAL مقایسه باید با سبک زندگی جمعیت شما جور باشد و در مطالعات بزرگ بهتر است افراد بر اساس فعالیت شغلی و اوقات فراغت به گروه‌های PAL کم، متوسط یا زیاد تقسیم شوند. FAO سبک زندگی کم‌تحرک یا سبک را ۱٫۴۰ تا ۱٫۶۹، فعال یا نسبتاً فعال را ۱٫۷۰ تا ۱٫۹۹ و پرتحرک را ۲٫۰۰ تا ۲٫۴۰ تعریف می‌کند.

برآورد BMR با معادلات شوفیلد

وقتی BMR اندازه‌گیری نشده، آن را از وزن (کیلوگرم) با معادلات شوفیلد که در گزارش FAO/WHO/UNU آمده برآورد کنید. برای آشنایی با مفهوم BMR، متابولیسم پایه و نیاز روزانه کالری را ببینید.

سن (سال)

مردان (kcal/روز)

زنان (kcal/روز)

۱۸ تا ۳۰

۱۵٫۰۵۷ × وزن + ۶۹۲٫۲

۱۴٫۸۱۸ × وزن + ۴۸۶٫۶

۳۰ تا ۶۰

۱۱٫۴۷۲ × وزن + ۸۷۳٫۱

۸٫۱۲۶ × وزن + ۸۴۵٫۶

۶۰ و بیشتر

۱۱٫۷۱۱ × وزن + ۵۸۷٫۷

۹٫۰۸۲ × وزن + ۶۵۸٫۵

حدود گلدبرگ برای PAL برابر ۱٫۵۵

با مقادیر بلک و n = ۱، حدود فردی برای PAL برابر ۱٫۵۵ بر اساس تعداد روزهای ثبت این است. هرچه روزها بیشتر باشد، بازه تنگ‌تر و حساسیت بیشتر می‌شود.

روزهای ثبت (d)

S

حد پایین EI/BMR

حد بالای EI/BMR

۱

۲۸٫۷۴

۰٫۸۷

۲٫۷۵

۲

۲۳٫۷۰

۰٫۹۶

۲٫۴۹

۳

۲۱٫۷۶

۱٫۰۰

۲٫۴۰

محاسبه برای d = ۲: S = √(۲۳² ÷ ۲ + ۸٫۵² + ۱۵²) = √۵۶۱٫۷۵ = ۲۳٫۷۰؛ حد پایین = ۱٫۵۵ × exp(−۲ × ۰٫۲۳۷۰) = ۱٫۵۵ × ۰٫۶۲۲ = ۰٫۹۶. برای کنترل محاسبات خود، با PAL برابر ۱٫۸ و هفت روز ثبت به بازه ۱٫۲۳ تا ۲٫۶۵ می‌رسید که همان بازه گزارش‌شده در مقالات منتشرشده با این روش است.

مثال حل‌شده: پنج شرکت‌کننده با دو روز یادآمد

کد

جنس و سن

وزن (kg)

انرژی گزارش‌شده (kcal)

BMR (kcal)

EI/BMR

گلدبرگ (۰٫۹۶ تا ۲٫۴۹)

بازه ۸۰۰ تا ۴۲۰۰

A

زن، ۲۷

۵۸

۱۱۵۰

۱۳۴۶

۰٫۸۵

کم‌گزارش‌دهی

قابل قبول

B

زن، ۴۲

۷۲

۱۹۸۰

۱۴۳۱

۱٫۳۸

قابل قبول

قابل قبول

C

مرد، ۳۵

۸۰

۱۴۰۰

۱۷۹۱

۰٫۷۸

کم‌گزارش‌دهی

قابل قبول

D

مرد، ۲۴

۷۰

۴۳۰۰

۱۷۴۶

۲٫۴۶

قابل قبول

بیش‌گزارش‌دهی

E

زن، ۵۰

۶۵

۱۶۵۰

۱۳۷۴

۱٫۲۰

قابل قبول

قابل قبول

برای A، BMR = ۱۴٫۸۱۸ × ۵۸ + ۴۸۶٫۶ = ۱۳۴۶ کیلوکالری و EI/BMR = ۱۱۵۰ ÷ ۱۳۴۶ = ۰٫۸۵ که کمتر از حد پایین ۰٫۹۶ است. نکته آموزنده دو نفر C و D هستند: بازه ثابت ۸۰۰ تا ۴۲۰۰، مرد ۸۰ کیلوگرمی با ۱۴۰۰ کیلوکالری را قابل قبول می‌داند در حالی که دریافت او حتی به ۰٫۸ برابر BMR نمی‌رسد، و مرد جوان با ۴۳۰۰ کیلوکالری را حذف می‌کند در حالی که نسبت او هنوز درون حدود گلدبرگ است. پس دو روش هم‌ارز نیستند و انتخاب روش باید در پروپوزال مشخص شود.

روش‌های دیگر و FFQ

مک‌کروری و هوانگ روش مشابهی پیشنهاد کردند که انرژی گزارش‌شده را با نیاز انرژی پیش‌بینی‌شده (pER) مقایسه می‌کند و حد ±۱ انحراف معیار را از ضرایب تغییرات دریافت، معادله پیش‌بینی و انرژی مصرفی اندازه‌گیری‌شده می‌سازد. در FFQ که دوره یادآوری آن طولانی است و d معنای روز ثبت را ندارد، بنا و همکاران روش بازه انرژی را راه حل متداول می‌دانند. اگر FFQ شما همراه با یادآمد اعتبارسنجی شده، روش پاک‌سازی را در اعتبارسنجی FFQ و تحلیل داده‌های FFQ هم یکسان نگه دارید.

بعد از شناسایی گزارش‌های غیرمحتمل چه کنیم؟

  • قاعده حذف را پیش از دیدن نتایج در پروتکل بنویسید و تعداد افراد حذف‌شده را در نمودار جریان مطالعه گزارش کنید.

  • تحلیل حساسیت انجام دهید: نتایج اصلی را با و بدون افراد غیرمحتمل گزارش کنید.

  • درصد کم‌گزارش‌دهی و بیش‌گزارش‌دهی و میانگین EI/BMR را جداگانه برای زنان و مردان گزارش کنید.

  • پیش از تعدیل انرژی و ساخت شاخص‌های رژیمی، پاک‌سازی را انجام دهید تا داده‌های پرت ضرایب را منحرف نکنند.

گزارش در پایان‌نامه

متن نمونه: «BMR با معادلات شوفیلد برآورد شد. با فرض PAL برابر ۱٫۵۵ و مقادیر پیشنهادی بلک (CVwEI = ۲۳٪، CVwB = ۸٫۵٪، CVtP = ۱۵٪)، حدود گلدبرگ برای دو روز یادآمد ۰٫۹۶ تا ۲٫۴۹ محاسبه شد و شرکت‌کنندگان با EI/BMR خارج از این بازه کم‌گزارش‌دهنده یا بیش‌گزارش‌دهنده طبقه‌بندی شدند.» برای FFQ بنویسید: «افرادی با انرژی گزارش‌شده کمتر از ۸۰۰ یا بیشتر از ۴۲۰۰ کیلوکالری در روز حذف شدند.» برای برآورد ریزش ناشی از این حذف در حجم نمونه، از ابزار محاسبه حجم نمونه کمک بگیرید. وزن برای برآورد BMR لازم است و بهتر است اندازه‌گیری شود، نه خوداظهاری؛ برای توصیف ترکیب بدن نمونه هم ابزار محاسبه درصد چربی بدن در دسترس است.

پاک‌سازی داده انرژی با خروجی نوتریو

در نوتریو مشارکت‌کننده یادآمد یا FFQ را روی گوشی پر می‌کند، پیمانه‌ها خودکار به گرم تبدیل می‌شوند و ۳۵ ماده مغذی، از جمله انرژی، برای هر قلم و هر روز محاسبه می‌شود. با خروجی CSV انرژی روزانه هر فرد را کنار وزن، سن و جنس می‌گذارید و BMR، EI/BMR و حدود گلدبرگ را در Excel، SPSS یا R حساب می‌کنید. برای آشنایی با روند کامل، یادآمد ۲۴ ساعته قدم‌به‌قدم و نرم‌افزار تحلیل رژیم غذایی نوتریو را ببینید.

پرسش‌های پرتکرار

روش گلدبرگ چیست؟

روشی برای تشخیص گزارش غیرمحتمل انرژی که نسبت EI/BMR فرد را با حدود اطمینان ۹۵٪ حول PAL جمعیت مقایسه می‌کند.

حد گلدبرگ برای یک روز یادآمد چند است؟

با PAL برابر ۱٫۵۵ و مقادیر بلک (۲۰۰۰)، حدود فردی برای یک روز حدود ۰٫۸۷ تا ۲٫۷۵ است.

کم گزارش دهی انرژی را در FFQ چطور تشخیص دهیم؟

معمولاً با بازه انرژی؛ پیشنهاد ویلت ۵۰۰ تا ۳۵۰۰ برای زنان و ۸۰۰ تا ۴۰۰۰ برای مردان است و در مطالعات ایرانی ۸۰۰ تا ۴۲۰۰ کیلوکالری رایج است.

عدد ۱٫۳۵ در روش گلدبرگ چیست؟

حد ۱ گلدبرگ برای دریافت معمول درازمدت وقتی BMR اندازه‌گیری شده است؛ برای داده‌های چندروزه معمولاً حد ۲ به کار می‌رود.

آیا باید کم‌گزارش‌دهنده‌ها را حذف کرد؟

حذف رایج است، اما بهتر است تحلیل حساسیت با و بدون آن‌ها هم گزارش شود.

منابع

محمدرضا علی‌اکبری

درباره نویسنده

هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو · کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

محمدرضا علی‌اکبری کارشناس تغذیه جامعه، هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو و داور مقالات علمی در انتشارات Frontiers است. او دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه در دانشکده علوم تغذیه و رژیم‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران است و در حوزه تغذیه سلامت عمومی پژوهش می‌کند؛ از جمله مرور نظام‌مند و متاآنالیز اثر مکمل منیزیم بر افسردگی (Frontiers in Psychiatry، ۲۰۲۳) و مقایسه روش BIA و DEXA در سنجش ترکیب بدن (British Journal of Nutrition، ۲۰۲۶).

سوابق و همه مقاله‌های محمدرضا علی‌اکبری