انرژی و مواد مغذی

کربوهیدرات چیست؟ انواع، منابع غذایی و مقدار مورد نیاز روزانه

کربوهیدرات‌ها شامل قندها، نشاسته و فیبر هستند و منبع اصلی انرژی بدن به شمار می‌روند. بزرگسالان بهتر است ۴۵ تا ۶۵ درصد انرژی روزانه را از کربوهیدرات بگیرند؛ کیفیت آن مهم‌تر از مقدار است: غلات کامل، حبوبات، میوه و سبزی بهتر از قند و آرد تصفیه‌شده‌اند.

زمان مطالعه: ۳ دقیقهبه‌روزرسانی:

محمدرضا علی‌اکبری

نوشته کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

انواع نان، غلات و خوشه گندم؛ منابع کربوهیدرات
USDAgov / Wikimedia Commons، Public domain

کربوهیدرات چیست؟

کربوهیدرات‌ها یکی از سه درشت‌مغذی اصلی هستند. بدن آن‌ها را به گلوکز تبدیل می‌کند تا به‌عنوان سوخت سلول‌ها، به‌ویژه مغز و ماهیچه‌ها، مصرف شود. هر گرم کربوهیدرات قابل هضم حدود ۴ کیلوکالری انرژی دارد.

انواع کربوهیدرات

نوع

نمونه

توضیح

قندهای ساده

گلوکز، فروکتوز، ساکارز (شکر)، لاکتوز

در میوه، شیر، شکر و عسل

نشاسته

برنج، نان، سیب‌زمینی، ماکارونی

زنجیره‌های بلند گلوکز

فیبر غذایی

سبوس غلات، حبوبات، سبزی، میوه

در روده باریک هضم نمی‌شود

فیبر انرژی کمی می‌دهد، به سلامت روده کمک می‌کند و احساس سیری را بیشتر می‌کند. مرور سیستماتیک گسترده‌ای نشان داده است که دریافت روزانه حدود ۲۵ تا ۲۹ گرم فیبر با کاهش خطر بیماری قلبی، دیابت نوع ۲ و مرگ‌ومیر همراه است.

چقدر کربوهیدرات نیاز داریم؟

بر اساس مقادیر مرجع دریافت (DRI):

  • سهم از انرژی روزانه: ۴۵ تا ۶۵ درصد برای بزرگسالان

  • حداقل مورد نیاز (RDA): ۱۳۰ گرم در روز برای بزرگسالان؛ در بارداری ۱۷۵ و در شیردهی ۲۱۰ گرم

  • فیبر: ۱۴ گرم به ازای هر ۱۰۰۰ کیلوکالری؛ حدود ۲۵ گرم برای زنان و ۳۸ گرم برای مردان

سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند قندهای آزاد (شکر افزوده، عسل و آب‌میوه) کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه باشد و ترجیحاً به کمتر از ۵ درصد برسد. در رژیم ۲۰۰۰ کیلوکالری، ۱۰ درصد یعنی حدود ۵۰ گرم قند آزاد در روز.

کربوهیدرات در غذاهای رایج

غذا (۱۰۰ گرم)

کربوهیدرات تقریبی

برنج سفید پخته

۲۸ گرم

عدس پخته

۲۰ گرم

سیب‌زمینی آب‌پز

۲۰ گرم

نان سفید

۴۹ گرم

خرما

۷۵ گرم

سیب

۱۴ گرم

مقادیر از پایگاه داده غذایی USDA و تقریبی است. برای تبدیل پیمانه‌هایی مثل کفگیر و ملاقه به گرم از ابزار تبدیل پیمانه خانگی و برای کالری غذاهای ایرانی از جدول کالری مواد غذایی استفاده کنید. ضریب تبدیل برنج خام به پخته هم در مقاله برنج خام به پخته آمده است.

شاخص گلیسمی چیست؟

شاخص گلیسمی (GI) نشان می‌دهد یک غذای کربوهیدرات‌دار نسبت به گلوکز خالص با چه سرعتی قند خون را بالا می‌برد. غذاهای با شاخص ۵۵ یا کمتر «پایین» و ۷۰ یا بیشتر «بالا» حساب می‌شوند. بر اساس جدول‌های بین‌المللی شاخص گلیسمی، نان سفید و برنج سفید پخته در محدوده بالا (حدود ۷۰ تا ۷۵) هستند. عدس و سیب در محدوده پایین (حدود ۳۰ تا ۴۰) قرار می‌گیرند.

شاخص گلیسمی به نوع پخت، رسیدگی میوه و غذاهایی که همراه آن خورده می‌شوند بستگی دارد. برای همین بهتر است آن را راهنمایی کلی بدانید، نه عددی دقیق. افزودن پروتئین، چربی سالم و فیبر به وعده، افزایش قند خون پس از غذا را کندتر می‌کند.

کربوهیدرات خوب و بد

به جای حذف کربوهیدرات، کیفیت آن را بهتر کنید:

  • غلات کامل مثل نان سبوس‌دار، جو و برنج قهوه‌ای را جایگزین آرد و برنج تصفیه‌شده کنید.

  • حبوبات هم کربوهیدرات و هم فیبر و پروتئین دارند.

  • میوه کامل را به آب‌میوه ترجیح دهید.

  • نوشابه، شیرینی و شکر افزوده را محدود کنید.

رژیم‌های بسیار کم‌کربوهیدرات مثل رژیم کتوژنیک کاربردهای خاصی دارند، اما برای بیشتر افراد لازم نیستند.

کربوهیدرات برای ورزشکاران

نیاز ورزشکاران به کربوهیدرات بر اساس وزن بدن و شدت تمرین تعیین می‌شود، نه درصد انرژی. بیانیه مشترک آکادمی تغذیه و رژیم‌درمانی و کالج طب ورزشی آمریکا این مقادیر را پیشنهاد می‌کند:

حجم تمرین

کربوهیدرات روزانه

سبک یا مهارتی

۳ تا ۵ گرم به ازای هر کیلوگرم وزن

متوسط (حدود یک ساعت در روز)

۵ تا ۷ گرم به ازای هر کیلوگرم

زیاد (۱ تا ۳ ساعت تمرین شدید)

۶ تا ۱۰ گرم به ازای هر کیلوگرم

برای یک فرد ۷۰ کیلوگرمی با تمرین متوسط، این یعنی حدود ۳۵۰ تا ۴۹۰ گرم کربوهیدرات در روز؛ بسیار بیشتر از کسی که فعالیت کمی دارد. افراد مبتلا به دیابت هم بهتر است مقدار کربوهیدرات وعده‌ها را با کمک متخصص تغذیه و متناسب با داروهایشان تنظیم کنند.

پرسش‌های پرتکرار

کربوهیدرات شامل چه غذاهایی است؟

نان، برنج، ماکارونی، سیب‌زمینی، غلات، حبوبات، میوه، شیر و ماست، و همچنین شکر، عسل و شیرینی‌ها.

روزانه چند گرم کربوهیدرات لازم است؟

حداقل ۱۳۰ گرم برای بزرگسالان؛ در رژیم معمول ۴۵ تا ۶۵ درصد انرژی روزانه، یعنی حدود ۲۲۵ تا ۳۲۵ گرم در رژیم ۲۰۰۰ کیلوکالری.

آیا کربوهیدرات چاق‌کننده است؟

اضافه وزن نتیجه دریافت انرژی بیشتر از مصرف است، از هر منبعی. کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده و نوشیدنی‌های شیرین راحت‌تر باعث دریافت انرژی اضافه می‌شوند.

فیبر چه فایده‌ای دارد؟

فیبر به کار منظم روده، احساس سیری و کنترل قند و چربی خون کمک می‌کند و با کاهش خطر بیماری‌های قلبی و دیابت همراه است.

منابع

محمدرضا علی‌اکبری

درباره نویسنده

هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو · کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

محمدرضا علی‌اکبری کارشناس تغذیه جامعه، هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو و داور مقالات علمی در انتشارات Frontiers است. او دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه در دانشکده علوم تغذیه و رژیم‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران است و در حوزه تغذیه سلامت عمومی پژوهش می‌کند؛ از جمله مرور نظام‌مند و متاآنالیز اثر مکمل منیزیم بر افسردگی (Frontiers in Psychiatry، ۲۰۲۳) و مقایسه روش BIA و DEXA در سنجش ترکیب بدن (British Journal of Nutrition، ۲۰۲۶).

سوابق و همه مقاله‌های محمدرضا علی‌اکبری