انرژی و مواد مغذی

متابولیسم چیست؟ سوخت‌وساز پایه، عوامل مؤثر و باورهای نادرست

متابولیسم مجموع واکنش‌هایی است که غذا را به انرژی و ماده سازنده بدن تبدیل می‌کند. بیشترین سهم مصرف انرژی روزانه مربوط به متابولیسم پایه است و مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده آن، اندازه بدن و توده بدون چربی (به‌ویژه عضله) است؛ نه غذاها یا مکمل‌های به‌اصطلاح «چربی‌سوز».

زمان مطالعه: ۳ دقیقهبه‌روزرسانی:

محمدرضا علی‌اکبری

نوشته کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

زن در حال تمرین قدرتی با دمبل
Shixart1985 / Wikimedia Commons، CC BY 2.0

متابولیسم چیست؟

متابولیسم یا سوخت‌وساز، مجموع همه واکنش‌های شیمیایی بدن است. در این واکنش‌ها مواد غذایی برای تولید انرژی شکسته می‌شوند (کاتابولیسم) و بافت‌های جدید ساخته می‌شوند (آنابولیسم). وقتی در زبان روزمره از «متابولیسم تند یا کند» صحبت می‌شود، منظور معمولاً مقدار انرژی‌ای است که بدن در یک روز مصرف می‌کند.

اجزای مصرف انرژی روزانه

جزء

سهم تقریبی

توضیح

متابولیسم پایه یا استراحت

حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد

انرژی لازم برای تنفس، گردش خون، دمای بدن و کار اندام‌ها

اثر گرمایی غذا

حدود ۱۰ درصد

انرژی صرف‌شده برای گوارش، جذب و ذخیره غذا

فعالیت بدنی

بقیه؛ بسیار متغیر

ورزش و تحرکات روزمره مثل راه رفتن و کارهای خانه

نحوه برآورد عدد کالری روزانه را در مقاله چند کالری در روز نیاز داریم ببینید.

چه عواملی بر متابولیسم اثر دارند؟

  • اندازه بدن و توده بدون چربی: مهم‌ترین عامل. بدن بزرگ‌تر و عضلانی‌تر انرژی بیشتری مصرف می‌کند. در حالت استراحت، هر کیلوگرم عضله حدود ۱۳ و هر کیلوگرم بافت چربی حدود ۴٫۵ کیلوکالری در روز مصرف می‌کند.

  • جنس: مردان به‌طور میانگین توده عضلانی بیشتری دارند و متابولیسم پایه آن‌ها بالاتر است.

  • سن: مطالعه‌ای بزرگ روی بیش از ۶۰۰۰ نفر نشان داد که پس از تعدیل اندازه بدن، مصرف انرژی از حدود ۲۰ تا ۶۰ سالگی تقریباً ثابت می‌ماند و پس از ۶۰ سالگی کم‌کم کاهش می‌یابد.

  • هورمون‌ها: کم‌کاری تیروئید متابولیسم را پایین و پرکاری تیروئید آن را بالا می‌برد.

  • کاهش وزن: پس از کاهش وزن، بدن کمی بیشتر از آنچه کاهش وزن توضیح می‌دهد صرفه‌جویی می‌کند (تطابق متابولیک). این یکی از دلایل کند شدن کاهش وزن است.

نقش تحرک روزمره (NEAT)

فعالیت غیرورزشی یا NEAT شامل راه رفتن، ایستادن، کارهای خانه و حتی جابه‌جا شدن روی صندلی است. تفاوت این بخش بین دو نفر با اندازه بدن مشابه ممکن است به صدها کیلوکالری در روز برسد. برای همین، بیشتر شدن تحرک روزمره معمولاً اثری بسیار بیشتر از غذاها یا مکمل‌های به‌اصطلاح «چربی‌سوز» بر مصرف انرژی دارد.

غذا و نوشیدنی چقدر متابولیسم را بالا می‌برد؟

اثر گرمایی همه درشت‌مغذی‌ها یکسان نیست. هضم پروتئین حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد، کربوهیدرات حدود ۵ تا ۱۰ درصد و چربی حدود صفر تا ۳ درصد از انرژی خود را مصرف می‌کند. به همین دلیل رژیم‌های پرپروتئین اثر گرمایی کمی بیشتر دارند.

اما اثر غذاهایی مثل چای سبز، قهوه و فلفل تند بر مصرف انرژی روزانه کوچک و موقتی است. خوردن وعده‌های کوچک و متعدد هم به‌خودی‌خود متابولیسم را بالا نمی‌برد؛ چون اثر گرمایی غذا به کل غذای خورده‌شده بستگی دارد، نه به تعداد وعده‌ها.

راه‌های واقعی برای حفظ یا افزایش متابولیسم

  • تمرین قدرتی: حفظ یا افزایش عضله، مؤثرترین راه بلندمدت است؛ به‌ویژه هنگام کاهش وزن.

  • پروتئین کافی: به حفظ عضله کمک می‌کند و اثر گرمایی بیشتری دارد.

  • تحرک روزانه: راه رفتن، استفاده از پله و کمتر نشستن، بخش فعالیت غیرورزشی را بالا می‌برد.

  • پرهیز از رژیم‌های بسیار کم‌کالری: کاهش وزن خیلی سریع، از دست رفتن عضله را بیشتر می‌کند.

  • خواب کافی و بررسی تیروئید در صورت خستگی، افزایش وزن بی‌دلیل یا سرمای بیش از حد.

ترکیب بدن خود را با محاسبه درصد چربی بدن و تفاوت آن با BMI را در مقاله BMI یا درصد چربی ببینید.

متابولیسم را چطور اندازه می‌گیرند؟

  • کالری‌سنجی غیرمستقیم: با اندازه‌گیری اکسیژن مصرفی و دی‌اکسید کربن تولیدشده در حالت استراحت، متابولیسم پایه با دقت بالا تعیین می‌شود. این روش در کلینیک‌ها و پژوهش‌ها به کار می‌رود.

  • آب نشان‌دار مضاعف: دقیق‌ترین روش اندازه‌گیری کل مصرف انرژی در زندگی روزمره طی یک تا دو هفته است. مطالعه بزرگ درباره تغییر متابولیسم با سن هم بر همین روش استوار بود.

  • فرمول‌ها: در زندگی روزمره از فرمول‌هایی مثل میفلین-سنت ژئور استفاده می‌شود که بر اساس سن، جنس، قد و وزن، متابولیسم پایه را تخمین می‌زنند.

ساعت‌ها و دستبندهای هوشمند و ترازوهای «آنالیز بدن» تخمین‌هایی با خطای قابل توجه ارائه می‌دهند. عدد آن‌ها را برای مقایسه روند خودتان در طول زمان به کار ببرید، نه به‌عنوان مقدار دقیق.

پرسش‌های پرتکرار

آیا متابولیسم با افزایش سن کند می‌شود؟

بر اساس داده‌های بزرگ، پس از تعدیل اندازه و ترکیب بدن، مصرف انرژی بین ۲۰ تا ۶۰ سالگی تقریباً ثابت است و پس از ۶۰ سالگی کم‌کم کاهش می‌یابد. بخش مهمی از تغییرات میانسالی به کاهش فعالیت و عضله برمی‌گردد.

آیا غذاهای چربی‌سوز متابولیسم را بالا می‌برند؟

اثر غذاهایی مثل چای سبز یا فلفل تند کوچک و موقتی است و جای کاهش انرژی دریافتی و افزایش فعالیت را نمی‌گیرد.

چرا بعد از رژیم، کاهش وزن کند می‌شود؟

با کم شدن وزن، بدن انرژی کمتری مصرف می‌کند و بخشی از آن هم ناشی از تطابق متابولیک است. باید کالری مورد نیاز را با وزن جدید دوباره حساب کرد.

بهترین راه بالا بردن متابولیسم چیست؟

حفظ و افزایش عضله با تمرین قدرتی، دریافت پروتئین کافی و تحرک بیشتر در طول روز.

منابع

محمدرضا علی‌اکبری

درباره نویسنده

هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو · کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

محمدرضا علی‌اکبری کارشناس تغذیه جامعه، هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو و داور مقالات علمی در انتشارات Frontiers است. او دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه در دانشکده علوم تغذیه و رژیم‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران است و در حوزه تغذیه سلامت عمومی پژوهش می‌کند؛ از جمله مرور نظام‌مند و متاآنالیز اثر مکمل منیزیم بر افسردگی (Frontiers in Psychiatry، ۲۰۲۳) و مقایسه روش BIA و DEXA در سنجش ترکیب بدن (British Journal of Nutrition، ۲۰۲۶).

سوابق و همه مقاله‌های محمدرضا علی‌اکبری