ارزیابی وضعیت تغذیه: تنسنجی، BMI و دریافت غذایی
ارزیابی وضعیت تغذیه یعنی سنجیدن اینکه بدن چقدر نیاز تغذیهایاش را دریافت کرده و به کار گرفته است. این راهنما چهار بخش اصلی آن را توضیح میدهد و نشان میدهد شاخص توده بدنی چطور محاسبه و تفسیر میشود.
زمان مطالعه: ۳ دقیقهبهروزرسانی:
نوشته محمدرضا علیاکبریکارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

چهار بخش ارزیابی وضعیت تغذیه
ارزیابی کامل معمولاً از این چهار بخش تشکیل میشود:
تنسنجی: اندازهگیری وزن، قد، دور کمر و ترکیب بدن
شاخصهای بیوشیمیایی: آزمایش خون و ادرار، مثل سطح آهن یا ویتامینها
یافتههای بالینی: نشانههایی که در معاینه دیده میشود
دریافت غذایی: سنجش آنچه فرد میخورد با یادآمد، ثبت غذایی یا پرسشنامه FFQ
شاخص توده بدنی (BMI) چیست؟
شاخص توده بدنی از تقسیم وزن به کیلوگرم بر مجذور قد به متر به دست میآید. برای مثال، فردی با وزن ۷۰ کیلوگرم و قد ۱٫۷۵ متر، BMI برابر ۷۰ ÷ (۱٫۷۵ × ۱٫۷۵) یعنی حدود ۲۲٫۹ دارد.
سازمان جهانی بهداشت در بزرگسالان BMI برابر یا بیشتر از ۲۵ را اضافهوزن و برابر یا بیشتر از ۳۰ را چاقی تعریف میکند. BMI کمتر از ۱۸٫۵ هم معمولاً کموزنی در نظر گرفته میشود. برای کودکان و نوجوانان باید از نمودارهای رشد بر اساس سن استفاده کرد.
محدودیتهای BMI
BMI بین چربی و عضله تمایز نمیگذارد و توزیع چربی بدن را نشان نمیدهد. برای همین در ارزیابی کامل، آن را در کنار دور کمر و سایر شاخصها تفسیر میکنند.
دور کمر در کنار BMI
چون BMI محل چربی را نشان نمیدهد، دور کمر رایجترین شاخص تنسنجی مکمل آن است. گزارش کارشناسی سازمان جهانی بهداشت (۲۰۰۸) نقطههای برشی را که معمولاً برای خطر عوارض متابولیک به کار میروند جمعبندی کرده و تأکید کرده است که مقادیر مناسب ممکن است بین جمعیتها فرق کند:
شاخص | مردان | زنان |
|---|---|---|
دور کمر: افزایش خطر | بیشتر از ۹۴ سانتیمتر | بیشتر از ۸۰ سانتیمتر |
دور کمر: افزایش قابلتوجه خطر | بیشتر از ۱۰۲ سانتیمتر | بیشتر از ۸۸ سانتیمتر |
نسبت دور کمر به باسن: افزایش قابلتوجه خطر | ۰٫۹۰ یا بیشتر | ۰٫۸۵ یا بیشتر |
طبق همین گزارش، دور کمر در نقطه میانی بین پایینترین دنده قابل لمس و لبه بالایی استخوان لگن، با متر افقی و در پایان یک بازدم معمولی اندازه گرفته میشود. تفاوت BMI و ترکیب بدن را در BMI یا درصد چربی؟ توضیح دادهایم.
شاخصهای بیوشیمیایی: مثال کمخونی و ذخیره آهن
شاخصهای بیوشیمیایی کمبودها را اغلب پیش از ظاهر شدن نشانههای بالینی آشکار میکنند. کمخونی و کمبود آهن پرکاربردترین مثالاند. سازمان جهانی بهداشت این مقادیر هموگلوبین را برای تعریف کمخونی به کار میبرد؛ برای ساکنان ارتفاع بالا، از جمله بسیاری از شهرهای ایران، همین راهنما جدول تعدیل بر اساس ارتفاع دارد:
گروه | کمخونی اگر هموگلوبین کمتر از |
|---|---|
مردان ۱۵ تا ۶۵ سال | ۱۳۰ گرم در لیتر |
زنان غیرباردار ۱۵ تا ۶۵ سال | ۱۲۰ گرم در لیتر |
کودکان ۵ تا ۱۱ سال | ۱۱۵ گرم در لیتر |
بارداری، سهماهه اول و سوم | ۱۱۰ گرم در لیتر |
بارداری، سهماهه دوم | ۱۰۵ گرم در لیتر |
هموگلوبین پایین همیشه به معنای کمبود آهن نیست. برای سنجش ذخیره آهن، WHO فریتین سرم کمتر از ۱۵ میکروگرم در لیتر را در افراد ظاهراً سالم ۵ سال و بیشتر و کمتر از ۱۲ میکروگرم در لیتر را در کودکان زیر ۵ سال نشانه کمبود آهن میداند. چون فریتین در التهاب و عفونت بالا میرود، همین راهنما در حضور عفونت یا التهاب نقطه برش بالاتری به کار میبرد: کمتر از ۷۰ میکروگرم در لیتر برای ۵ سال و بیشتر و کمتر از ۳۰ برای زیر ۵ سال.
تشخیص سوءتغذیه با معیارهای GLIM
در بزرگسالان بیمار، چهار بخش ارزیابی در نهایت به یک تشخیص میرسند. اجماع جهانی GLIM (۲۰۱۹) فرایند دومرحلهای پیشنهاد میکند: ابتدا غربالگری خطر با یک ابزار معتبر، سپس تشخیص. برای تشخیص سوءتغذیه دستکم یک معیار فنوتیپی و یک معیار علتشناختی لازم است:
معیارهای فنوتیپی: کاهش وزن ناخواسته، BMI پایین و کاهش توده عضلانی
معیارهای علتشناختی: کاهش دریافت یا جذب غذا، و التهاب ناشی از بیماری
همینجا است که بخش دریافت غذایی وارد تشخیص میشود: «کاهش دریافت غذا» یکی از دو معیار علتشناختی است و برای سنجیدن آن به روشی مثل یادآمد یا ثبت غذایی نیاز است.
ارزیابی دریافت غذایی
بخش دریافت غذایی نشان میدهد فرد یا جمعیت چه میخورد و چه مقدار انرژی و ماده مغذی میگیرد. روشهای اصلی آن یادآمد ۲۴ ساعته، ثبت غذایی و پرسشنامه بسامد خوراک است.
نوتریو برای همین بخش ساخته شده است: یادآمد ۲۴ ساعته و پرسشنامه FFQ را آنلاین اجرا میکند، انرژی و ۳۵ ماده مغذی را محاسبه میکند و کفایت دریافت را برای هفت ریزمغذی و فیبر میسنجد. تنسنجی و آزمایشها را باید جداگانه انجام دهید.
ابزارهای مرتبط
پرسشهای پرتکرار
BMI طبیعی چقدر است؟
در بزرگسالان BMI بین ۱۸٫۵ و کمتر از ۲۵ معمولاً طبیعی در نظر گرفته میشود. این محدوده برای کودکان و نوجوانان کاربرد ندارد.
فرمول شاخص توده بدنی چیست؟
BMI برابر است با وزن به کیلوگرم تقسیم بر مجذور قد به متر.
آیا نوتریو BMI را محاسبه میکند؟
نوتریو برای ارزیابی دریافت غذایی ساخته شده است. شاخصهای تنسنجی مثل BMI را باید جداگانه اندازه بگیرید و تحلیل کنید.
سوءتغذیه در بزرگسالان چطور تشخیص داده میشود؟
طبق معیارهای GLIM، پس از غربالگری خطر، وجود دستکم یک معیار فنوتیپی (کاهش وزن، BMI پایین یا کاهش توده عضلانی) و یک معیار علتشناختی (کاهش دریافت یا جذب غذا، یا التهاب) برای تشخیص لازم است.
کمخونی از چه مقدار هموگلوبین شروع میشود؟
طبق راهنمای ۲۰۲۴ WHO، هموگلوبین کمتر از ۱۳۰ گرم در لیتر در مردان و کمتر از ۱۲۰ گرم در لیتر در زنان غیرباردار ۱۵ تا ۶۵ سال کمخونی است. در ارتفاع بالا این مقادیر تعدیل میشوند.
هزینه اجرای آن در نوتریو چقدر است؟
هزینه بر پایه اعتبار است: هر شروع یادآمد ۲۴ ساعته یا پرسشنامه بسامد خوراک یک واحد اعتبار مصرف میکند و حساب پژوهشگر با اعتبار رایگان آغاز میشود. مبلغ روز هر اعتبار در صفحه تعرفه آمده است.
منابع
- World Health Organization. Obesity and overweight. Fact sheet.
- World Health Organization. Waist circumference and waist–hip ratio: report of a WHO expert consultation, Geneva, 8–11 December 2008. Geneva: WHO; 2011.
- World Health Organization. Guideline on haemoglobin cutoffs to define anaemia in individuals and populations. Geneva: WHO; 2024.
- World Health Organization. WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations. Geneva: WHO; 2020.
- Cederholm T, Jensen GL, Correia MITD, et al. GLIM criteria for the diagnosis of malnutrition – a consensus report from the global clinical nutrition community. Clin Nutr. 2019;38(1):1–9.

درباره نویسنده
محمدرضا علیاکبری
همبنیانگذار و مدیر محصول نوتریو · کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران
محمدرضا علیاکبری کارشناس تغذیه جامعه، همبنیانگذار و مدیر محصول نوتریو و داور مقالات علمی در انتشارات Frontiers است. او دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه در دانشکده علوم تغذیه و رژیمشناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران است و در حوزه تغذیه سلامت عمومی پژوهش میکند؛ از جمله مرور نظاممند و متاآنالیز اثر مکمل منیزیم بر افسردگی (Frontiers in Psychiatry، ۲۰۲۳) و مقایسه روش BIA و DEXA در سنجش ترکیب بدن (British Journal of Nutrition، ۲۰۲۶).
سوابق و همه مقالههای محمدرضا علیاکبری