وزن و ترکیب بدن

BMI یا درصد چربی؟ تفاوت شاخص توده بدنی و ترکیب بدن

BMI ساده‌ترین شاخص وزن است و در پژوهش و غربالگری کاربرد گسترده دارد، اما ترکیب بدن را نمی‌بیند. این راهنما توضیح می‌دهد هر شاخص چه می‌گوید و چه زمانی به درصد چربی نیاز داریم.

زمان مطالعه: ۳ دقیقهبه‌روزرسانی:

محمدرضا علی‌اکبری

نوشته کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

دستگاه آنالیز چربی بدن در دست
U.S. Air Force photo by Staff Sgt. Nicole Molignano / Wikimedia Commons، Public domain

BMI چگونه محاسبه می‌شود؟

شاخص توده بدنی برابر است با وزن (کیلوگرم) تقسیم بر مجذور قد (متر). برای مثال وزن ۷۸ کیلوگرم و قد ۱٫۷۸ متر، BMI حدود ۲۴٫۶ می‌دهد. سازمان جهانی بهداشت BMI بزرگسالان را این‌طور طبقه‌بندی می‌کند:

طبقه‌بندی BMI بزرگسالان (WHO)

BMI

وضعیت

کمتر از ۱۸٫۵

کم‌وزن

۱۸٫۵ تا ۲۴٫۹

طبیعی

۲۵ تا ۲۹٫۹

اضافه‌وزن

۳۰ و بیشتر

چاق

محدودیت‌های BMI

  • عضله و چربی را از هم جدا نمی‌کند؛ ورزشکار عضلانی ممکن است «اضافه‌وزن» شناخته شود

  • محل تجمع چربی را نشان نمی‌دهد؛ چربی شکمی خطر متابولیک بیشتری دارد

  • در سالمندان که عضله کم شده، ممکن است چربی بالا را پنهان کند

  • برای کودکان باید از BMI برای سن و منحنی رشد استفاده کرد

از BMI به درصد چربی: فرمول دورنبرگ

دورنبرگ و همکاران (۱۹۹۱) نشان دادند که با افزودن سن و جنس می‌توان درصد چربی بزرگسالان را از BMI برآورد کرد: درصد چربی = ۱٫۲۰ × BMI + ۰٫۲۳ × سن − ۱۰٫۸ × جنس − ۵٫۴ (جنس مرد = ۱، زن = ۰). این برآورد برای گروه‌های جمعیتی مناسب‌تر از ارزیابی فردی است.

BMI چقدر چاقی را درست تشخیص می‌دهد؟

یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل، BMI را در ۳۲ نمونه با حدود ۳۲ هزار نفر با درصد چربی اندازه‌گیری‌شده با روش‌های مرجع مقایسه کرد. نقطه برش BMI برابر ۳۰ ویژگی بسیار بالا (۹۷ درصد) ولی حساسیت پایینی (۴۲ درصد) داشت. یعنی کسی که BMI او ۳۰ یا بیشتر است تقریباً همیشه چربی زیادی هم دارد، اما بیش از نیمی از افرادی که چربی بدنشان بیش از حد است با BMI «چاق» شناخته نمی‌شوند. برای همه نقطه‌های برش رایج با هم هم حساسیت حدود ۵۰ و ویژگی حدود ۹۰ درصد بود. به زبان ساده، BMI بالا چاقی را خوب تأیید می‌کند ولی BMI طبیعی آن را رد نمی‌کند.

دور کمر: شاخص سوم کنار BMI

BMI و درصد چربی هیچ‌کدام نشان نمی‌دهند چربی کجای بدن جمع شده است، در حالی که چربی شکمی با خطر متابولیک بیشتری همراه است. گزارش کارشناسی سازمان جهانی بهداشت (۲۰۰۸) نقطه‌های برشی را که معمولاً به WHO نسبت داده می‌شوند برای دور کمر و نسبت دور کمر به باسن این‌طور جمع‌بندی کرده است:

شاخص

مردان

زنان

دور کمر: افزایش خطر

بیشتر از ۹۴ سانتی‌متر

بیشتر از ۸۰ سانتی‌متر

دور کمر: افزایش قابل‌توجه خطر

بیشتر از ۱۰۲ سانتی‌متر

بیشتر از ۸۸ سانتی‌متر

نسبت دور کمر به باسن: افزایش قابل‌توجه خطر

۰٫۹۰ یا بیشتر

۰٫۸۵ یا بیشتر

این مقادیر بیشتر از مطالعات جمعیت‌های اروپایی‌تبار آمده‌اند و همین گزارش یادآوری می‌کند که نقطه‌های برش مناسب ممکن است بین جمعیت‌ها متفاوت باشد. دور کمر را در نقطه میانی بین پایین‌ترین دنده و لبه بالایی استخوان لگن و در پایان یک بازدم معمولی اندازه بگیرید.

BMI در جمعیت‌های آسیایی

مشاوره کارشناسی سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۰۴ نشان داد در بسیاری از جمعیت‌های آسیایی، درصد چربی بدن در یک BMI یکسان بیشتر از جمعیت‌های اروپایی است و خطر دیابت نوع ۲ و بیماری قلبی‌عروقی از BMIهای پایین‌تر از ۲۵ بالا می‌رود. این گزارش طبقه‌بندی جهانی را تغییر نداد، اما مقادیر ۲۳، ۲۷٫۵، ۳۲٫۵ و ۳۷٫۵ را به‌عنوان نقطه‌های اقدام بهداشت عمومی اضافه کرد تا هر کشور بر پایه داده‌های جمعیت خود تصمیم بگیرد. در گزارش پژوهش، نقطه برشی را که استفاده کرده‌اید با منبع آن بنویسید.

مثال: BMI طبیعی با دور کمر بالا

مردی ۴۰ ساله با وزن ۷۸ کیلوگرم و قد ۱٫۷۸ متر BMI حدود ۲۴٫۶ دارد و در طبقه طبیعی است. فرمول دورنبرگ برای او ۱٫۲۰ × ۲۴٫۶ + ۰٫۲۳ × ۴۰ − ۱۰٫۸ × ۱ − ۵٫۴ یعنی حدود ۲۲٫۵ درصد چربی برآورد می‌کند. اگر دور کمر همین فرد ۱۰۴ سانتی‌متر باشد، با وجود BMI طبیعی در گروه «افزایش قابل‌توجه خطر» WHO قرار می‌گیرد؛ این همان اطلاعاتی است که BMI به‌تنهایی پنهان می‌کند. برای برآورد دقیق‌تر درصد چربی با متر نواری، فرمول نیروی دریایی و برای جدول مقادیر طبیعی، درصد چربی بدن را ببینید.

کدام را استفاده کنیم؟

برای غربالگری جمعیتی و مطالعات بزرگ، BMI ساده و قابل مقایسه است. برای ارزیابی فردی، ورزشکاران و پیگیری برنامه کاهش وزن، درصد چربی و دور کمر اطلاعات بیشتری می‌دهند. محاسبه‌گر نوتریو هر دو را کنار هم نشان می‌دهد.

ابزارهای مرتبط

پرسش‌های پرتکرار

آیا BMI طبیعی یعنی درصد چربی هم طبیعی است؟

نه لزوماً. فردی با BMI طبیعی ممکن است عضله کم و چربی زیاد داشته باشد. اندازه دور کمر و درصد چربی این وضعیت را بهتر نشان می‌دهند.

BMI برای کودکان چطور تفسیر می‌شود؟

در کودکان BMI با صدک BMI برای سن و جنس تفسیر می‌شود، نه با نقطه‌های برش بزرگسالان. برای کودکان زیر ۵ سال از منحنی‌های رشد WHO استفاده کنید.

آیا BMI بالای ۳۰ همیشه یعنی چاقی؟

تقریباً. در یک فراتحلیل، BMI برابر ۳۰ یا بیشتر ویژگی ۹۷ درصد برای چربی زیاد بدن داشت، اما حساسیت آن ۴۲ درصد بود؛ یعنی بیشتر افراد با چربی زیاد BMI کمتر از ۳۰ داشتند.

دور کمر طبیعی چقدر است؟

طبق نقطه‌های برشی که گزارش WHO جمع‌بندی کرده است، خطر عوارض متابولیک در مردان با دور کمر بیشتر از ۹۴ و در زنان بیشتر از ۸۰ سانتی‌متر افزایش می‌یابد و بالاتر از ۱۰۲ و ۸۸ سانتی‌متر به‌طور قابل‌توجهی بیشتر می‌شود.

منابع

محمدرضا علی‌اکبری

درباره نویسنده

هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو · کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

محمدرضا علی‌اکبری کارشناس تغذیه جامعه، هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو و داور مقالات علمی در انتشارات Frontiers است. او دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه در دانشکده علوم تغذیه و رژیم‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران است و در حوزه تغذیه سلامت عمومی پژوهش می‌کند؛ از جمله مرور نظام‌مند و متاآنالیز اثر مکمل منیزیم بر افسردگی (Frontiers in Psychiatry، ۲۰۲۳) و مقایسه روش BIA و DEXA در سنجش ترکیب بدن (British Journal of Nutrition، ۲۰۲۶).

سوابق و همه مقاله‌های محمدرضا علی‌اکبری