رشد کودک

نمودار رشد کودک WHO: نحوه خواندن منحنی رشد و صدک

منحنی‌های رشد WHO ابزار اصلی پایش رشد کودکان زیر ۵ سال در جهان و ایران هستند. این راهنما توضیح می‌دهد صدک و z-score چه معنایی دارند و یک نقطه روی نمودار را چطور تفسیر کنیم.

زمان مطالعه: ۳ دقیقهبه‌روزرسانی:

محمدرضا علی‌اکبری

نوشته کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

معاینه کودک توسط پزشک در درمانگاه
USAID in Africa / Wikimedia Commons، Public domain

استاندارد رشد WHO چیست؟

سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۰۶ منحنی‌های رشد کودکان از تولد تا ۵ سالگی را بر پایه مطالعه چندمرکزی مرجع رشد (MGRS) منتشر کرد. کودکان این مطالعه در شش کشور و در شرایط مطلوب، از جمله تغذیه با شیر مادر و مراقبت سلامت مناسب، رشد کرده بودند؛ بنابراین این منحنی‌ها نشان می‌دهند کودک سالم چگونه باید رشد کند.

صدک و z-score

صدک جایگاه کودک را در میان صد کودک هم‌سن و هم‌جنس نشان می‌دهد؛ صدک ۵۰ همان میانه است. z-score فاصله از میانه را بر حسب انحراف معیار بیان می‌کند. z برابر ۲− تقریباً معادل صدک ۲٫۳ و z برابر ۲+ تقریباً معادل صدک ۹۷٫۷ است.

رابطه z-score و صدک

z-score

صدک تقریبی

۳−

۰٫۱

۲−

۲٫۳

۱−

۱۵٫۹

۰

۵۰

۱+

۸۴٫۱

۲+

۹۷٫۷

۳+

۹۹٫۹

نقطه‌های برش WHO

  • وزن برای سن: زیر ۲− کم‌وزنی و زیر ۳− کم‌وزنی شدید

  • قد برای سن: زیر ۲− کوتاه‌قدی و زیر ۳− کوتاه‌قدی شدید

  • وزن برای قد و BMI برای سن: زیر ۲− لاغری، بالای ۱+ در معرض خطر اضافه‌وزن، بالای ۲+ اضافه‌وزن و بالای ۳+ چاقی

منحنی دور سر

استاندارد رشد WHO علاوه بر وزن و قد، منحنی دور سر برای سن را هم از تولد تا ۵ سالگی دارد. دور سر با متر غیرقابل‌کشش، روی برجسته‌ترین قسمت پیشانی و پشت سر اندازه گرفته می‌شود و در دو سال اول زندگی که مغز سریع رشد می‌کند اهمیت بیشتری دارد.

در راهنمای ۲۰۱۶ سازمان جهانی بهداشت، دور سر کمتر از ۲− انحراف معیار (z-score کمتر از ۲−) نسبت به میانه نوزادان هم‌سن و هم‌جنس معیار رایج میکروسفالی است و دور سر کمتر از ۳− انحراف معیار موارد شدیدتر را جدا می‌کند. تشخیص نهایی با پزشک است و مانند وزن و قد، روند چند اندازه‌گیری از یک عدد مهم‌تر است.

سوءتغذیه حاد و دور وسط بازو (MUAC)

وزن برای قد نشان می‌دهد کودک نسبت به قدش لاغر است یا نه. طبق بیانیه مشترک WHO و یونیسف (۲۰۰۹)، در کودکان ۶ تا ۶۰ ماه سوءتغذیه حاد شدید با هر یک از این سه نشانه تشخیص داده می‌شود:

  • وزن برای قد کمتر از ۳− انحراف معیار استاندارد رشد WHO

  • دور وسط بازو (MUAC) کمتر از ۱۱۵ میلی‌متر

  • ادم گوده‌گذار دوطرفه (تورم هر دو پا که با فشار انگشت جای آن می‌ماند)

دور وسط بازو با یک نوار ساده و بدون ترازو اندازه گرفته می‌شود و برای همین در غربالگری جامعه‌محور کاربرد زیادی دارد. هر کدام از این نشانه‌ها به‌تنهایی برای تشخیص کافی است و کودک باید برای درمان ارجاع شود.

روند مهم‌تر از یک نقطه است

یک اندازه‌گیری تنها کافی نیست. کودکی که از تولد روی صدک ۱۰ رشد می‌کند ممکن است کاملاً سالم باشد، اما کودکی که از صدک ۵۰ به ۱۰ افت کرده نیاز به بررسی دارد. عبور از دو خط صدک اصلی (مثلاً از ۵۰ به زیر ۱۵) یا صاف شدن منحنی وزن در چند ماه متوالی نشانه‌ای برای مراجعه به پزشک است.

کودکان ۵ تا ۱۹ سال: مرجع رشد WHO ۲۰۰۷

استاندارد ۲۰۰۶ فقط تا ۵ سالگی است. برای ۵ تا ۱۹ سال، سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۰۷ مرجع رشدی را منتشر کرد که داده‌های مرجع پیشین (NCHS 1977) را بازتحلیل و به منحنی‌های زیر ۵ سال متصل می‌کند تا گذار در ۵ سالگی هموار باشد. در این بازه شاخص اصلی وضعیت وزن، BMI برای سن است و نقطه‌های برش WHO چنین است:

BMI برای سن (۵ تا ۱۹ سال)

z-score

لاغری شدید

کمتر از ۳−

لاغری

کمتر از ۲−

اضافه‌وزن

بیشتر از ۱+

چاقی

بیشتر از ۲+

در ۱۹ سالگی، z برابر ۱+ معادل BMI حدود ۲۵٫۴ در پسران و ۲۵٫۰ در دختران و z برابر ۲+ معادل BMI حدود ۲۹٫۷ در هر دو جنس است؛ برای همین این مرجع با نقطه‌های برش بزرگسالان پیوستگی دارد. جدول قد و وزن بر اساس سن را در جدول قد و وزن کودک و ماه‌های اول زندگی را در وزن و قد نوزاد ماه به ماه ببینید.

رسم نقطه کودک روی نمودار

ابزار رایگان پایش رشد نوتریو با وارد کردن تاریخ تولد، تاریخ اندازه‌گیری، وزن و قد، صدک و z-score چهار شاخص اصلی را حساب می‌کند و نقطه کودک را روی منحنی وزن و قد WHO نشان می‌دهد. محاسبه کاملاً در مرورگر انجام می‌شود و اطلاعاتی ذخیره نمی‌شود.

ابزارهای مرتبط

پرسش‌های پرتکرار

صدک ۵۰ یعنی کودک من کاملاً طبیعی است؟

صدک ۵۰ یعنی میانه؛ ولی هر صدکی بین ۳ و ۹۷ می‌تواند طبیعی باشد. ثبات کودک روی مسیر خودش مهم‌تر از نزدیکی به صدک ۵۰ است.

منحنی رشد WHO تا چه سنی کاربرد دارد؟

استاندارد رشد WHO ۲۰۰۶ از تولد تا ۵ سالگی است و برای ۵ تا ۱۹ سال، مرجع رشد WHO ۲۰۰۷ به کار می‌رود. ابزار پایش رشد نوتریو هر دو را پوشش می‌دهد.

میکروسفالی با نمودار رشد چطور تشخیص داده می‌شود؟

در راهنمای ۲۰۱۶ WHO، دور سر کمتر از ۲− انحراف معیار نسبت به نوزادان هم‌سن و هم‌جنس معیار رایج میکروسفالی است و کمتر از ۳− انحراف معیار موارد شدیدتر را نشان می‌دهد. تشخیص نهایی با پزشک است.

برای کودک بالای ۵ سال از کدام نمودار استفاده کنیم؟

از مرجع رشد WHO ۲۰۰۷ برای ۵ تا ۱۹ سال. در این سن BMI برای سن بیشتر از ۱+ انحراف معیار اضافه‌وزن و بیشتر از ۲+ چاقی است.

منابع

محمدرضا علی‌اکبری

درباره نویسنده

هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو · کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

محمدرضا علی‌اکبری کارشناس تغذیه جامعه، هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو و داور مقالات علمی در انتشارات Frontiers است. او دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه در دانشکده علوم تغذیه و رژیم‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران است و در حوزه تغذیه سلامت عمومی پژوهش می‌کند؛ از جمله مرور نظام‌مند و متاآنالیز اثر مکمل منیزیم بر افسردگی (Frontiers in Psychiatry، ۲۰۲۳) و مقایسه روش BIA و DEXA در سنجش ترکیب بدن (British Journal of Nutrition، ۲۰۲۶).

سوابق و همه مقاله‌های محمدرضا علی‌اکبری