ارزیابی دریافت غذایی

امنیت غذایی چیست و پرسشنامه امنیت غذایی USDA چطور به کار می‌رود؟

امنیت غذایی یکی از موضوع‌های پرکاربرد پژوهش تغذیه و سیاست‌گذاری غذا در ایران است. این راهنما تعریف امنیت غذایی، نسخه‌های پرسشنامه امنیت غذایی USDA و نسخه ایرانی‌شده آن را توضیح می‌دهد.

زمان مطالعه: ۳ دقیقهبه‌روزرسانی:

محمدرضا علی‌اکبری

نوشته کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

توزیع بسته‌های مواد غذایی در یک بانک غذا
USDAgov / Wikimedia Commons، Public domain

امنیت غذایی چیست؟

طبق تعریف اجلاس جهانی غذا در سال ۱۹۹۶، امنیت غذایی زمانی وجود دارد که همه مردم در همه زمان‌ها به غذای کافی، سالم و مغذی دسترسی فیزیکی و اقتصادی داشته باشند تا نیازهای غذایی و ترجیحاتشان برای زندگی فعال و سالم تأمین شود. ناامنی غذایی یعنی این دسترسی محدود یا نامطمئن باشد.

پرسشنامه امنیت غذایی USDA

پرکاربردترین ابزار سنجش امنیت غذایی خانوار، پرسشنامه‌ای است که وزارت کشاورزی آمریکا (USDA) منتشر کرده است. این پرسشنامه سه نسخه اصلی دارد:

  • نسخه ۱۸ سؤالی خانوار: نسخه کامل که امنیت غذایی کودکان را هم می‌سنجد

  • نسخه ۱۰ سؤالی بزرگسالان: بدون سؤال‌های مربوط به کودکان

  • نسخه کوتاه ۶ سؤالی: جایگزین مناسب وقتی اجرای نسخه‌های کامل ممکن نیست؛ دقت کمتری دارد و شدیدترین سطح ناامنی و وضعیت کودکان را نمی‌سنجد

امتیازدهی پرسشنامه امنیت غذایی USDA

امتیاز خام هر خانوار، تعداد پاسخ‌های مثبت است. پاسخ «اغلب درست است» یا «گاهی درست است»، پاسخ «بله»، و در سؤال‌های تکرار، «تقریباً هر ماه» یا «بعضی ماه‌ها ولی نه هر ماه» مثبت شمرده می‌شود. «هرگز درست نیست»، «نه» و «فقط یک یا دو ماه» منفی است. طبق راهنمای رسمی USDA، خانوار بر اساس امتیاز خام در یکی از این سطح‌ها قرار می‌گیرد:

سطح امنیت غذایی

۱۸ سؤالی (خانوار با کودک)

۱۰ سؤالی (بزرگسالان)

۶ سؤالی (کوتاه)

امنیت غذایی بالا

۰

۰

۰ یا ۱ (بالا یا مرزی)

امنیت غذایی مرزی

۱ تا ۲

۱ تا ۲

—

امنیت غذایی پایین

۳ تا ۷

۳ تا ۵

۲ تا ۴

امنیت غذایی بسیار پایین

۸ تا ۱۸

۶ تا ۱۰

۵ تا ۶

این چهار عنوان از سال ۲۰۰۶ در گزارش‌های USDA به کار می‌روند و روش امتیازدهی با آن تغییر نکرد. دو سطح بالا و مرزی با هم «امن از نظر غذایی» و دو سطح پایین و بسیار پایین با هم «ناامن از نظر غذایی» گزارش می‌شوند. در نسخه ۱۸ سؤالی، خانوارهای بدون کودک فقط به ۱۰ سؤال بزرگسالان پاسخ می‌دهند و با ستون ۱۰ سؤالی طبقه‌بندی می‌شوند. ترتیب سؤال‌ها، پرسش‌های غربالگری و نحوه برخورد با پاسخ‌های ناقص را از همین راهنما بگیرید تا نتیجه با مطالعات دیگر قابل مقایسه باشد.

نسخه ایرانی پرسشنامه امنیت غذایی

رفیعی و همکاران نسخه‌ای از پرسشنامه USDA را برای استفاده در ایران سازگار کردند و روایی درونی آن را در ۲۰۰۴ خانوار در اصفهان با مدل راش بررسی کردند. نتایج روایی درونی قابل قبولی نشان داد، هرچند نویسندگان بهبود چند گویه را پیشنهاد کردند.

اگر از این پرسشنامه در پایان‌نامه استفاده می‌کنید، نسخه و منبع ترجمه آن را دقیق گزارش کنید و نحوه امتیازدهی را از راهنمای رسمی همان نسخه بگیرید.

ابزارهای دیگر: HFIAS و FIES

در کنار پرسشنامه USDA، دو ابزار بین‌المللی دیگر هم در مطالعات رایج‌اند:

  • مقیاس دسترسی ناامن غذایی خانوار (HFIAS): ۹ سؤال درباره ۴ هفته گذشته که برای هر پاسخ مثبت، تکرار آن هم ثبت می‌شود: به‌ندرت (۱ تا ۲ بار) امتیاز ۱، گاهی (۳ تا ۱۰ بار) امتیاز ۲ و اغلب (بیش از ۱۰ بار) امتیاز ۳؛ امتیاز کل بین ۰ و ۲۷ است و عدد بیشتر یعنی ناامنی بیشتر. این ابزار را پروژه FANTA برای کشورهای کم‌درآمد و متوسط تهیه کرده است.

  • مقیاس تجربه ناامنی غذایی (FIES): ۸ سؤال بله یا خیر که FAO طراحی کرده و از آن برای پایش شاخص ۲٫۱٫۲ اهداف توسعه پایدار، یعنی شیوع ناامنی غذایی متوسط یا شدید در جمعیت، استفاده می‌شود.

نتیجه این ابزارها مستقیماً با هم قابل مقایسه نیست. یک ابزار را بر پایه هدف مطالعه و وجود نسخه بررسی‌شده در جمعیت خود انتخاب کنید و در پروپوزال دلیل انتخاب را بنویسید. برای برآورد حجم نمونه چنین مطالعه‌ای راهنمای حجم نمونه را ببینید.

امنیت غذایی و دریافت غذایی

پرسشنامه امنیت غذایی دسترسی خانوار به غذا را می‌سنجد، نه آنچه افراد واقعاً می‌خورند. بسیاری از مطالعات این دو را کنار هم بررسی می‌کنند؛ یعنی امنیت غذایی را با پرسشنامه USDA و دریافت غذایی را با یادآمد ۲۴ ساعته یا پرسشنامه FFQ می‌سنجند.

نوتریو پرسشنامه امنیت غذایی را اجرا نمی‌کند، ولی بخش دریافت غذایی چنین مطالعه‌ای را آنلاین اجرا و تحلیل می‌کند و خروجی CSV می‌دهد تا با داده‌های دیگر ترکیب شود.

پرسش‌های پرتکرار

پرسشنامه امنیت غذایی USDA چند سؤال دارد؟

نسخه کامل خانوار ۱۸ سؤال دارد. نسخه بزرگسالان ۱۰ سؤال و نسخه کوتاه ۶ سؤال دارد.

آیا نسخه فارسی پرسشنامه امنیت غذایی روایی‌سنجی شده است؟

رفیعی و همکاران نسخه سازگارشده‌ای را در اصفهان بررسی کردند و روایی درونی آن را قابل قبول گزارش کردند. نسخه‌ای را که استفاده می‌کنید با منبع آن تطبیق دهید.

فرق امنیت غذایی و دریافت غذایی چیست؟

امنیت غذایی دسترسی به غذا را می‌سنجد و دریافت غذایی مقدار و نوع غذایی را که فرد مصرف کرده است.

امتیاز پرسشنامه امنیت غذایی USDA چطور محاسبه می‌شود؟

تعداد پاسخ‌های مثبت شمرده می‌شود. در نسخه ۱۸ سؤالی امتیاز ۰ امنیت غذایی بالا، ۱ تا ۲ مرزی، ۳ تا ۷ پایین و ۸ تا ۱۸ بسیار پایین است. در نسخه ۶ سؤالی ۲ تا ۴ پایین و ۵ تا ۶ بسیار پایین است.

تفاوت پرسشنامه USDA با HFIAS چیست؟

پرسشنامه USDA بازه ۱۲ ماه گذشته را می‌پرسد و خانوار را در چهار سطح طبقه‌بندی می‌کند. HFIAS ۹ سؤال درباره ۴ هفته گذشته دارد و امتیازی بین ۰ تا ۲۷ می‌دهد.

هزینه اجرای آن در نوتریو چقدر است؟

هزینه بر پایه اعتبار است: هر شروع یادآمد ۲۴ ساعته یا پرسشنامه بسامد خوراک یک واحد اعتبار مصرف می‌کند و حساب پژوهشگر با اعتبار رایگان آغاز می‌شود. مبلغ روز هر اعتبار در صفحه تعرفه آمده است.

منابع

محمدرضا علی‌اکبری

درباره نویسنده

هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو · کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

محمدرضا علی‌اکبری کارشناس تغذیه جامعه، هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو و داور مقالات علمی در انتشارات Frontiers است. او دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه در دانشکده علوم تغذیه و رژیم‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران است و در حوزه تغذیه سلامت عمومی پژوهش می‌کند؛ از جمله مرور نظام‌مند و متاآنالیز اثر مکمل منیزیم بر افسردگی (Frontiers in Psychiatry، ۲۰۲۳) و مقایسه روش BIA و DEXA در سنجش ترکیب بدن (British Journal of Nutrition، ۲۰۲۶).

سوابق و همه مقاله‌های محمدرضا علی‌اکبری