رژیم‌های غذایی

رژیم کتوژنیک (کتو) چیست؟ اصول، شواهد علمی، فواید و عوارض

رژیم کتوژنیک (کتو) رژیمی بسیار کم‌کربوهیدرات و پرچرب است که بدن را به سوختن چربی و ساختن کتون وادار می‌کند. کتو برای صرع مقاوم به دارو درمانی شناخته‌شده است، اما برای کاهش وزن در درازمدت برتری چشمگیری بر رژیم‌های دیگر ندارد و برای همه مناسب نیست.

زمان مطالعه: ۳ دقیقهبه‌روزرسانی:

محمدرضا علی‌اکبری

نوشته کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

سالاد آووکادو، فلفل قرمز و سبزی؛ نمونه‌ای از غذای کم‌کربوهیدرات
Karen and Brad Emerson / Wikimedia Commons، CC BY 2.0

رژیم کتوژنیک چیست؟

رژیم کتوژنیک رژیمی است که کربوهیدرات آن بسیار کم و چربی آن زیاد است. در بیشتر نسخه‌های رایج، کربوهیدرات به حدود ۲۰ تا ۵۰ گرم در روز محدود می‌شود؛ یعنی کمتر از کربوهیدراتِ یک بشقاب برنج پخته که حدود ۹۰ گرم کربوهیدرات دارد. بیشتر انرژی از چربی و بخش کمتری از پروتئین تأمین می‌شود.

نسخه درمانی کتو که برای صرع کودکان به کار می‌رود سخت‌گیرانه‌تر است و نسبت چربی به مجموع پروتئین و کربوهیدرات در آن معمولاً ۴ به ۱ یا ۳ به ۱ است. این نسخه فقط زیر نظر تیم درمان اجرا می‌شود.

کتوز چیست و چطور اتفاق می‌افتد؟

وقتی کربوهیدرات خیلی کم شود، ذخیره گلیکوژن کبد در چند روز تخلیه می‌شود و کبد از اسیدهای چرب، اجسام کتونی (بتاهیدروکسی‌بوتیرات، استواستات و استون) می‌سازد. مغز و ماهیچه‌ها می‌توانند بخشی از انرژی خود را از این کتون‌ها بگیرند. به این حالت کتوز تغذیه‌ای گفته می‌شود و غلظت کتون خون در آن معمولاً بین ۰٫۵ تا ۳ میلی‌مول در لیتر است.

کتوز تغذیه‌ای را نباید با کتواسیدوز اشتباه گرفت. کتواسیدوز وضعیتی خطرناک و اورژانسی است که بیشتر در دیابت نوع ۱ کنترل‌نشده دیده می‌شود و در آن کتون‌ها بسیار بالا می‌روند و خون اسیدی می‌شود.

در رژیم کتو چه چیزهایی خورده می‌شود؟

گروه غذایی

در کتو

توضیح

گوشت، مرغ، ماهی و تخم‌مرغ

مجاز

منبع پروتئین و چربی

روغن‌ها، کره، آووکادو، مغزها

مجاز

منبع اصلی انرژی

سبزی‌های برگ‌دار و کم‌نشاسته

مقدار محدود

منبع فیبر و ریزمغذی

پنیر و ماست پرچرب

مقدار محدود

لبنیات شیرین‌شده ممنوع

نان، برنج، ماکارونی، سیب‌زمینی

تقریباً حذف

کربوهیدرات زیاد

حبوبات و بیشتر میوه‌ها

تقریباً حذف

جز مقدار کمی توت

قند، شیرینی و نوشابه

حذف

—

برای اینکه بدانید یک وعده چقدر کربوهیدرات دارد، می‌توانید از جدول کالری مواد غذایی و تبدیل پیمانه خانگی به گرم کمک بگیرید.

شواهد علمی: کتو برای کاهش وزن مؤثر است؟

کتو در هفته‌های اول معمولاً کاهش وزن سریع‌تری نشان می‌دهد، اما بخشی از آن آبِ همراه گلیکوژن است. در مرور سیستماتیک و متاآنالیز کارآزمایی‌هایی با پیگیری یک‌ساله یا بیشتر، کاهش وزن با رژیم بسیار کم‌کربوهیدرات تنها حدود یک کیلوگرم بیشتر از رژیم کم‌چرب بود؛ تفاوتی که از نظر بالینی کوچک است.

در یک مطالعه کنترل‌شده که افراد به‌طور آزادانه غذا می‌خوردند، شرکت‌کنندگان در دوره رژیم کم‌چرب گیاهی روزانه چند صد کیلوکالری کمتر از دوره کتو انرژی دریافت کردند. نتیجه کلی این است که در کاهش وزن، کم کردن انرژی دریافتی و پایبندی درازمدت مهم‌تر از نوع رژیم است. برای برآورد انرژی مورد نیاز، مقاله چند کالری در روز نیاز داریم را ببینید.

کاربرد درمانی: صرع مقاوم به دارو

قوی‌ترین شواهد کتو مربوط به صرع مقاوم به دارو در کودکان است. رهنمودهای بین‌المللی رژیم‌درمانی صرع، کتو را یکی از گزینه‌های استاندارد درمان این بیماران می‌دانند؛ به شرط آنکه زیر نظر پزشک متخصص و کارشناس تغذیه و با پایش منظم اجرا شود.

عوارض شایع رژیم کتو

  • آنفلوآنزای کتو: خستگی، سردرد، تهوع و بی‌حوصلگی در روزهای اول

  • یبوست: به‌دلیل کاهش فیبر غذایی

  • افزایش کلسترول LDL در بخشی از افراد

  • سنگ کلیه و کمبود برخی ویتامین‌ها و املاح در استفاده طولانی

  • بوی بد دهان ناشی از استون

چه کسانی نباید رژیم کتو بگیرند؟

  • زنان باردار یا شیرده

  • افراد مبتلا به دیابت نوع ۱، یا دیابت نوع ۲ که انسولین، سولفونیل‌اوره یا داروهای مهارکننده SGLT2 مصرف می‌کنند؛ مگر زیر نظر پزشک

  • بیماران کلیوی، کبدی یا مبتلا به پانکراتیت

  • افرادی با سابقه اختلال خوردن

  • کودکان و نوجوانان، جز در درمان پزشکی

پیش از شروع هر رژیم محدودکننده، به‌ویژه اگر بیماری زمینه‌ای دارید یا دارو مصرف می‌کنید، با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید.

اگر می‌خواهید کتو را امتحان کنید

اگر پس از مشورت با پزشک تصمیم به امتحان کتو دارید، سبزی‌های کم‌نشاسته را برای فیبر حفظ کنید و آب و نمک کافی بخورید. چربی‌های غیراشباع مثل روغن زیتون، مغزها و ماهی را به چربی‌های اشباع ترجیح دهید. پس از چند ماه هم آزمایش چربی خون را تکرار کنید.

پرسش‌های پرتکرار

در رژیم کتو چند گرم کربوهیدرات می‌توان خورد؟

در بیشتر نسخه‌های رایج حدود ۲۰ تا ۵۰ گرم کربوهیدرات در روز. مقدار دقیق به فرد و هدف بستگی دارد.

کتو برای کاهش وزن بهتر از رژیم‌های دیگر است؟

در مطالعات بلندمدت، کاهش وزن با کتو تنها کمی بیشتر از رژیم کم‌چرب بوده است. عامل اصلی کاهش وزن، کم شدن انرژی دریافتی و پایبندی به رژیم است.

آیا کتو برای افراد دیابتی بی‌خطر است؟

کتو ممکن است قند خون را کاهش دهد، اما همراه با برخی داروها خطر افت قند یا کتواسیدوز دارد. افراد دیابتی فقط زیر نظر پزشک و با تنظیم دارو باید آن را امتحان کنند.

آنفلوآنزای کتو چیست و چقدر طول می‌کشد؟

مجموعه علائمی مثل خستگی، سردرد و تهوع در روزهای اول کاهش شدید کربوهیدرات است که معمولاً پس از چند روز تا یکی دو هفته برطرف می‌شود.

منابع

محمدرضا علی‌اکبری

درباره نویسنده

هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو · کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

محمدرضا علی‌اکبری کارشناس تغذیه جامعه، هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو و داور مقالات علمی در انتشارات Frontiers است. او دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه در دانشکده علوم تغذیه و رژیم‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران است و در حوزه تغذیه سلامت عمومی پژوهش می‌کند؛ از جمله مرور نظام‌مند و متاآنالیز اثر مکمل منیزیم بر افسردگی (Frontiers in Psychiatry، ۲۰۲۳) و مقایسه روش BIA و DEXA در سنجش ترکیب بدن (British Journal of Nutrition، ۲۰۲۶).

سوابق و همه مقاله‌های محمدرضا علی‌اکبری