رژیم‌های غذایی

رژیم فستینگ (روزه‌داری متناوب) چیست؟ انواع، شواهد علمی و هشدارها

رژیم فستینگ یا روزه‌داری متناوب یعنی محدود کردن زمان غذا خوردن، نه لزوماً نوع غذا. کارآزمایی‌های بالینی نشان داده‌اند که فستینگ به اندازه کاهش معمولی کالری وزن را کم می‌کند، اما برتری مشخصی بر آن ندارد؛ برای برخی افراد شیوه‌ای راحت‌تر برای کمتر خوردن است و برای برخی دیگر مناسب نیست.

زمان مطالعه: ۳ دقیقهبه‌روزرسانی:

محمدرضا علی‌اکبری

نوشته کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

بشقاب خالی با قاشق و چنگال؛ نمادی از ساعات ناشتایی
MKFI / Wikimedia Commons، Public domain

فستینگ چیست؟

در روزه‌داری متناوب، دوره‌های غذا خوردن با دوره‌های ناشتایی یا دریافت بسیار کم انرژی جابه‌جا می‌شوند. برخلاف بیشتر رژیم‌ها که می‌گویند «چه بخورید»، فستینگ بیشتر می‌گوید «چه زمانی بخورید».

انواع رایج فستینگ

روش

چطور انجام می‌شود

محدودیت زمانی (۱۶:۸ یا ۱۴:۱۰)

خوردن در پنجره ۸ یا ۱۰ ساعته و ناشتایی در بقیه شبانه‌روز

رژیم ۵:۲

پنج روز در هفته غذای معمول و دو روز غیرمتوالی حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ کیلوکالری

یک‌روز‌درمیان

یک روز غذای معمول و روز بعد ناشتا یا حدود ۲۵ درصد نیاز انرژی

برای شروع، بیشتر افراد روش ۱۲:۱۲ یا ۱۴:۱۰ را راحت‌تر تحمل می‌کنند و در صورت تمایل، پنجره غذا خوردن را به‌تدریج کوتاه‌تر می‌کنند. روش‌های ۵:۲ و یک‌روز‌درمیان سخت‌ترند؛ در کارآزمایی یک‌ساله یک‌روز‌درمیان هم ریزش شرکت‌کنندگان بیشتر بود.

روزه‌داری ماه رمضان هم نوعی ناشتایی زمان‌دار است، اما هدف و شرایط آن متفاوت است و مطالعات آن جداگانه بررسی می‌شود.

شواهد علمی: فستینگ چقدر وزن کم می‌کند؟

  • در کارآزمایی یک‌ساله یک‌روز‌درمیان، کاهش وزن تفاوت معناداری با کاهش روزانه کالری نداشت و ریزش شرکت‌کنندگان در گروه فستینگ بیشتر بود.

  • در کارآزمایی ۱۶:۸ بدون محدود کردن کالری، کاهش وزن گروه فستینگ تفاوت معناداری با گروه کنترل نداشت.

  • در کارآزمایی ۱۲ ماهه‌ای که هر دو گروه کالری محدود داشتند، افزودن محدودیت زمانی کاهش وزن را به‌طور معنادار بیشتر نکرد.

جمع‌بندی این مطالعات این است که فستینگ بیشتر از راه کم کردن انرژی دریافتی اثر می‌کند. اگر این روش برای شما راحت‌تر از شمردن کالری است، می‌تواند گزینه مناسبی باشد. برای برآورد انرژی مورد نیاز، مقاله چند کالری در روز نیاز داریم را ببینید.

فواید احتمالی دیگر

مرورهای علمی به بهبود احتمالی حساسیت به انسولین، فشار خون و چربی خون اشاره می‌کنند. بیشتر این یافته‌ها از مطالعات کوتاه‌مدت یا حیوانی است و بخش مهمی از آن را کاهش وزن توضیح می‌دهد. هنوز درباره اثر بلندمدت فستینگ بر طول عمر و بیماری‌ها در انسان شواهد کافی وجود ندارد.

چه کسانی نباید فستینگ کنند؟

  • زنان باردار یا شیرده

  • کودکان و نوجوانان در حال رشد

  • افراد کم‌وزن یا با سابقه اختلالات خوردن

  • افراد مبتلا به دیابت نوع ۱، یا دیابت نوع ۲ که انسولین یا سولفونیل‌اوره مصرف می‌کنند؛ مگر زیر نظر پزشک، چون خطر افت قند وجود دارد

  • افرادی که داروهایی مصرف می‌کنند که باید همراه غذا خورده شوند

یک روز نمونه با روش ۱۶:۸

ساعت

برنامه

۸ شب تا ۱۲ ظهر

ناشتایی؛ آب، چای یا قهوه بدون قند

۱۲ ظهر

وعده اول: ناهار متعادل با پروتئین، سبزی و غلات کامل

۴ عصر

میان‌وعده: میوه، ماست یا مغزها

۷ تا ۸ شب

وعده آخر: شام سبک و پایان پنجره غذا خوردن

این جدول فقط نمونه است. پنجره غذا خوردن را می‌توان با برنامه کار و خواب هماهنگ کرد؛ مثلاً ۹ صبح تا ۵ عصر. نکته اصلی این است که در پنجره کوتاه‌تر، کیفیت و مقدار غذا همچنان مهم است.

نکات اجرایی

  • در پنجره غذا خوردن، وعده‌های متعادل با پروتئین، سبزی و غلات کامل بخورید و از پرخوری جبرانی پرهیز کنید.

  • در ساعات ناشتایی آب کافی بنوشید؛ چای و قهوه بدون قند معمولاً مجاز است.

  • اگر سرگیجه، ضعف شدید یا تپش قلب داشتید، فستینگ را متوقف و با پزشک مشورت کنید.

اگر به رژیم‌های دیگر هم فکر می‌کنید، مقاله رژیم کتوژنیک را هم ببینید.

اشتباهات رایج در فستینگ

  • پرخوری جبرانی: خوردن حجم زیادی غذا در پنجره کوتاه، اثر فستینگ را از بین می‌برد.

  • پروتئین ناکافی: کمتر شدن تعداد وعده‌ها ممکن است پروتئین روزانه را کم کند و به حفظ عضله آسیب بزند.

  • نوشیدن آب کم: بخشی از آب روزانه از غذا تأمین می‌شود؛ در ساعات ناشتایی آب کافی بنوشید.

  • ورزش سنگین در اوج ناشتایی: به‌ویژه در هفته‌های اول ممکن است باعث سرگیجه و افت عملکرد شود.

  • انتظار معجزه: فستینگ یک روش برای کمتر خوردن است، نه راهی برای کاهش وزن بدون تغییر در کیفیت و مقدار غذا.

پرسش‌های پرتکرار

فستینگ ۱۶:۸ یعنی چه؟

یعنی ۱۶ ساعت از شبانه‌روز ناشتا بمانید و همه وعده‌ها را در یک پنجره ۸ ساعته، مثلاً ۱۲ ظهر تا ۸ شب، بخورید.

آیا فستینگ بیشتر از رژیم معمولی وزن کم می‌کند؟

در کارآزمایی‌های بالینی، کاهش وزن با فستینگ تفاوت معناداری با کاهش روزانه کالری نداشته است. هر روشی که بتوانید طولانی‌تر ادامه دهید مناسب‌تر است.

در ساعات ناشتایی چه چیزی می‌توان خورد؟

آب و چای یا قهوه بدون قند و بدون شیر. نوشیدنی‌های شیرین و هر چیزی که کالری دارد ناشتایی را می‌شکند.

آیا فستینگ برای دیابتی‌ها مناسب است؟

افرادی که انسولین یا داروهای کاهنده قند مصرف می‌کنند در خطر افت قند هستند و فقط زیر نظر پزشک و با تنظیم دارو باید فستینگ کنند.

منابع

محمدرضا علی‌اکبری

درباره نویسنده

هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو · کارشناس علوم تغذیه، دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه دانشگاه علوم پزشکی تهران

محمدرضا علی‌اکبری کارشناس تغذیه جامعه، هم‌بنیان‌گذار و مدیر محصول نوتریو و داور مقالات علمی در انتشارات Frontiers است. او دانشجوی کارشناسی ارشد تغذیه جامعه در دانشکده علوم تغذیه و رژیم‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران است و در حوزه تغذیه سلامت عمومی پژوهش می‌کند؛ از جمله مرور نظام‌مند و متاآنالیز اثر مکمل منیزیم بر افسردگی (Frontiers in Psychiatry، ۲۰۲۳) و مقایسه روش BIA و DEXA در سنجش ترکیب بدن (British Journal of Nutrition، ۲۰۲۶).

سوابق و همه مقاله‌های محمدرضا علی‌اکبری